Самарқанд осмони: Улуғбек ва тонгни ўлчаш санъати

Олти юз йил аввал бир шаҳзода осмонни ўлчаш учун тепаликдек асбоб қурди. Телефонингиздаги Бомдод вақти — унинг узоқ авлоди.

SМуаллиф Safa jamoasi · 24 сентябр 2026 · 5 дақиқа ўқиш

Самарқанднинг шимолий чеккасидаги Кўҳак тепалигида ерга тор тош хандақ кириб боради. Унинг оғзига яқинлашсангиз, сайқалланган тош билан қопланган икки параллел ёйни кўрасиз. Улар музлаб қолган тўлқиндек қоронғиликка эгилиб тушади.

Тўрт асрдан кўпроқ вақт давомида бу жой қаердалигини ҳеч ким аниқ билмасди. 1908-йилда археолог Василий Вяткин шу жой тилга олинган эски ҳужжатга таяниб, бу ерда қазиш бошлади ва бир пайтлар дунёдаги энг катта астрономик асбоб бўлган иншоотнинг пастки қисмини топди.

У мавҳум туюлган, аслида эса жуда амалий саволларга жавоб бериш учун қурилган эди. Йил қанча давом этади? Ҳар бир юлдуз айнан қаерда туради? Намоз ўқийдиган одам учун эса энг қадимий савол: тун қачон тугайди?

Юлдузларни танлаган ҳукмдор

Улуғбек номи билан машҳур Муҳаммад Тарағай 1394-йил 22-мартда туғилган, у Амир Темурнинг набираси эди. 1409-йилда, ҳали ўсмирлигида, Самарқанд ҳокими бўлди ва шаҳарни қирқ йил бошқарди.

У ҳукмдор эди, аммо асл иштиёқи математика ва осмон эди. 1417–1420-йилларда Регистонда мадраса қурдирди. Унда диний илмлар билан ёнма-ён астрономия ва математика ўқитилган. Мадраса ҳозир ҳам турибди, пештоқида ҳамон юлдузли нақшлар порлайди.

1420-йилларда у янада жасоратли ишга қўл урди: шаҳар ташқарисидаги тепаликда расадхона қурдирди, у тахминан 1428–1429-йилларда битди. Бу диаметри 46 метрча, баландлиги 30 метрга яқин думалоқ бино эди. Унга ўнлаб олимларни тўплади. Улар орасида 1424-йилда π сонини вергулдан кейин ўн олти хонагача ҳисоблаган Ғиёсиддин Жамшид ал-Коший ва Бурсадан келган математик Қозизода Румий бор эди. Кейинроқ унинг энг машҳур шогирди Али Қушчи қўшилди.

Тепаликдек асбоб

Расадхонанинг юраги Фахрий секстанти эди: аниқ шимол–жануб чизиғи бўйлаб ётқизилган, радиуси 40 метрча бўлган улкан ёй. Ундаги ҳар бир градус қарийб 70 сантиметр узунликда эди. Туш пайтида қуёш нури томдаги тирқишдан шкалага тушар, астрономлар эса Қуёш қанчалик баланд турганини ўқиб олишарди.

Нега бунчалик катта? Чунки катталик — бу аниқлик. Кичик асбобда бир градус бир неча миллиметр бўлади, кўз уни майда бўлакларга ажрата олмайди. Қирқ метрли ёйда эса белгиларни шунчалик майда қилиш мумкинки, градуснинг жуда кичик улушлари ҳам ўқилади.

Натижалар 1437-йилда якунланган Зижи Султоний асарида жамланган. Улар орасида:

• 1018 та юлдуз каталоги: 992 тасининг ўрни Самарқандда қайтадан ўлчанган, яна 27 та жанубий юлдуз эса ас-Суфийнинг қадимийроқ асаридан олинган, чунки улар Самарқанддан кўринмайди.
• Йил узунлиги — 365 кун 5 соат 49 дақиқа 15 сония, бу ҳозирги қийматдан атиги ярим дақиқача фарқ қилади.
• Ер ўқининг оғиши — 23°30′17″, бу XV асрдаги ҳақиқий қийматга жуда яқин.
• Вергулдан кейин саккиз ва ундан кўп хонагача аниқ синуслар жадваллари — кейин вақт ҳисоблаган ҳар бир кишига керак бўлган қурол.

2012-йилда астрономлар Франк Вербунт ва Роберт ван Гент каталогни замонавий Hipparcos сунъий йўлдоши маълумотлари билан солиштирди. Уларнинг хулосаси: бу Птолемейдан кейинги янги ва мустақил ўлчовларга асосланган биринчи катта юлдуз каталогидир.

Бу ҳикоянинг охири ғамгин. 1449-йил октябрда Улуғбек ўз ўғлининг буйруғи билан ўлдирилди, расадхона эса тез орада ташлаб қўйилиб, бузиб юборилди. Али Қушчи илмни ғарбга олиб кетди, 1665-йилда юлдузлар каталоги Оксфордда чоп этилди. Кўҳак тепалигидаги хандақ эса сирини Вяткиннинг белкуракигача сақлаб қолди.

Расадхонадан олдин: вақт посбонлари

Бундай аниқликка эҳтиёж Улуғбекдан ҳам қадимийроқ. Беш вақт намознинг ҳар бири Қуёшга боғлиқ: соянинг узунлигига, қуёш ботишига, шафақ нурига. Мусулмон олимлари бу вақтлар ҳақидаги илмни илм ал-миқот деб аташган.

XIII асрга келиб баъзи катта масжидларда махсус астроном — муваққит, яъни вақт посбони ишлаган. Номи маълум энг қадимгиси Фустотда, эски Қоҳирада ўттиз йил хизмат қилган ва 1286 ёки 1287-йилда вафот этган. Муваққитлар астурлоб, квадрант ва қуёш соатларидан фойдаланишган, баъзи жадвалларида эса ўн минглаб қийматлар бўлган.

Минтақамизда бу илмнинг буюк вакили Самарқанд расадхонасидан анча олдин яшаган. Абу Райҳон Беруний 973-йилда Хоразмнинг Кот шаҳрида, ҳозирги Қорақалпоғистондаги Беруний шаҳрига яқин жойда туғилган. У ўзининг буюк асари Қонуни Масъудий китобида тонг ва шом шафақини тасвирлаб, улар Қуёш уфқдан тахминан 18 градус пастда бўлганда бошланиб тугайди, деган хулосага келган.

Секстантдан телефонингизгача

Кўҳак тепалигини чўнтагингиздаги телефон билан боғлайдиган ғоя шу. Бомдод аслида соатдаги вақт эмас. Бу Қуёшнинг ҳолати: Қуёш ҳали кўринмай туриб, шарқий уфқдан маълум бурчак пастга етган пайт. Астрономлар буни Қуёшнинг ботиш бурчаги деб аташади.

Олимлар бурчак борасида келишиб олгач, қолгани ал-Коший жадваллари айнан шу учун тузилган ҳисоб-китоб: ўша кундаги Қуёш ҳолати, сизнинг кенглик ва узунлигингиз, бироз сферик тригонометрия. Ўзбекистон мусулмонлари идораси усулида Бомдод ҳам, Хуфтон ҳам 15,5° билан ҳисобланади. Дунёдаги бошқа ташкилотлар 18° ёки бошқа қийматларни олади, чунки олимлар ва кузатувчилар турли хулосага келган. Бу хато эмас, ҳалол ихтилоф.

Масалан, 24-сентябрь тонгида бу ҳисоб Тошкент учун Бомдодни 04:53 да, қуёш чиқишини 06:12 да кўрсатди — Ўзбекистон мусулмонлари идораси эълон қилган тақвимдаги билан айнан бир хил. Сафа ҳам худди шу ҳисобни телефоннинг ўзида, ҳар куни ва интернетсиз бажаради. Секстант йўқ, аммо у қурилган савол ҳар тонг олдидан миллионлаб чўнтакларда қайта берилади.

Ўз ўлчамидаги ғурур

Бу билан фахрланишга арзийди, ва буни аниқ айтиш ҳам керак. Улуғбек астрономияни ихтиро қилмаган. У ва сафдошлари юнон, ҳинд, форс ва араб олимларининг меросини олди, уни осмон билан текширди ва такомиллаштирди. Уларни буюк қилган нарса шу: сабр, ўлчов ва эски рақамларни тузатишга етадиган камтарлик.

Эҳтимол, уларни улуғлашнинг энг яхши йўли жуда кичик. Эртага будилник чалинганда, намоздан олдин бир дақиқага ташқарига чиқинг ёки шарққа қараган деразага яқинлашинг. Осмон эндигина оқара бошлаган чизиққа қаранг. Олти аср аввал Самарқандда айнан шу чизиқни тушуниш учун тошдан тепалик қуришган.

Манбалар

• Verbunt & van Gent, 2012 — The star catalogues of Ptolemaios and Ulugh Beg, Astronomy & Astrophysics 544, A31
• Robert van Gent — Ulugh Beg and his contributions to late-Islamic astronomy (Utrext universiteti)
• Ulug‘bek rasadxonasi — Wikipedia (o‘lchamlar, sekstant, yil uzunligi, Vyatkin 1908)
• MacTutor History of Mathematics — Ulug‘bek
• Muvaqqit — Wikipedia (masjid vaqt posboni, eng qadimgisi Fustotda)
• David A. King — Astronomy in Medieval Jerusalem (Muslim Heritage)
• Atmanto — Beruniyning «Qonuni Mas’udiy» asarida tong va shafaq tushunchasi, Analisa jurnali
• Praytime.uz — O‘zbekiston musulmonlari idorasi taqvimi bo‘yicha namoz vaqtlari
• Qur’on 55:5 — quran.com
• Суратлар: муқова — Adam Harangozó, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Улуғбек мадрасаси — LBM1948, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; секстант — Bobyrr, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; астурлоб — Daderot, Wikimedia Commons, CC0.