Уйқу инерцияси: уйғонганда нега бош тумандек бўлади

Будилникни ўчираётган одам ҳали тўлиқ сиз эмассиз. Фан уйғониш тумани ҳақида нима билади ва ундан Бомдодгача қандай ўтиш мумкин.

SМуаллиф Safa jamoasi · 24 сентябр 2026 · 6 дақиқа ўқиш

Будилник 4:20 да жиринглайди. Сиз уни ўчирасиз ва ҳозир тураман, деб қатъий ишонасиз. Кейин кўз очсангиз, соат 5:40. Сиз қайта ухлашга қарор қилмагансиз. Бу шунчаки бўлиб қолди.

Бомдодга туришга уринган деярли ҳар бир киши бу лаҳзани билади. Уни дангасалик ёки имон заифлиги деб аташ осон. Аммо олимларнинг бунга аниқроқ номи бор: уйқу инерцияси. Бу миянинг ҳақиқий, ўлчаса бўладиган ҳолати. Унинг қандай ишлашини тушунсангиз, тонгнинг илк дақиқалари анча ойдинлашади.

Мия бўлиб-бўлиб уйғонади

2000-йилда чоп этилган машҳур шарҳда француз олимлари Патриция Тасси ва Ален Мюзе уйқу инерциясини уйғонгандан кейинги «ҳушёрлик пасайган ўтиш ҳолати» деб таърифлаган. Оддий қилиб айтганда: сиз уйғондингиз, лекин тўлиқ эмас. Ҳаракатлар секин, хотира чала, ёстиқ эса ўзига қаттиқ тортади.

Мия тасвирлари бунинг сабабини кўрсатади. 2002-йилда Томас Балкин ва ҳамкасблари уйғонгандан кейинги илк дақиқаларда миядаги қон оқимини кузатган. Онгни «ёқадиган» чуқур марказий қисмлар — мия устуни ва таламус деярли дарҳол тикланган. Миянинг олд қисми — префронтал пўстлоқ эса кейинги ўн беш-йигирма дақиқа давомида анча секин қайтган. Режалаштириш, тўғри баҳо бериш ва ўзини тутиш айнан шу қисмнинг иши.

Демак, илк дақиқаларда тана уйғонган, аммо кеча кечқурун ваъда берган қисмингиз ҳали ухлаб ётибди. Будилник билан савдолашаётган одам уни қўйган одам эмас.

Уйқусиз тундан ҳам ёмонроқ

2006-йилда Колорадо университетидан Кеннет Райт бошчилигидаги гуруҳ JAMA журналида қисқа тадқиқот эълон қилди. Кўнгиллилар одатдагидек саккиз соат ухлаб, уйғонган заҳоти оддий ҳисоб ва хотира тестларини бажаришган. Олимлар худди шу одамларда бир суткадан ортиқ ухламаслик оқибатини ҳам ўлчаган.

Натижа кўпчиликни ҳайратга солди. Уйғонгандан кейинги илк дақиқаларда одамлар узоқ уйқусизликдан кейингига қараганда ёмонроқ натижа кўрсатган. Энг оғири дастлабки уч дақиқа бўлган. Кесси Хилдитч ва Эндрю Макхиллнинг 2019-йилги шарҳи кенгроқ тадқиқотларни шундай хулосалайди: туманнинг катта қисми ўн беш-ўттиз дақиқада тарқалади, аммо тўлиқ тикланиш бир соат ва ундан кўпроқ вақт олиши мумкин.

Бунинг маъносини ўйлаб кўринг. Тонгнинг энг муҳим қарори — туришми ёки йўқми — сизнинг энг заиф ҳолатингизда қабул қилинади. Бу ўзингизни айблаш учун сабаб эмас. Бу қарорни олдинроқ қабул қилиш учун сабаб.

Нега баъзи тонглар бошқаларидан оғирроқ

Уйқу тахминан тўқсон дақиқалик цикллар билан кечади: енгил уйқудан чуқур уйқуга (уни секин тўлқинли уйқу ҳам дейишади — миянинг электр тўлқинлари секин ва катта бўлиб қолади), сўнг туш кўриш босқичига. Тасси ва Мюзенинг қайд этишича, чуқур уйқудан бирдан уйғониш энг оғир инерцияни беради. Чуқур уйқунинг асосий қисми туннинг биринчи ярмига тўғри келади, шунинг учун тун қисқа бўлса, будилник сизни айнан шу босқичда уйғотиши эҳтимоли ортади.

Тана соати ҳам муҳим. 2008-йилда Гарвардлик Франк Шеер ва ҳамкасблари кўрсатишича, тананинг «биологик туни»да — ички соат уйқуни кутаётган пайтда уйғонсангиз, туман қуюқроқ бўлади. Бомдод кўпинча айнан шу вақтга, айниқса ёзда, тўғри келади. Олдинги тунлардан йиғилган уйқу етишмовчилиги ҳам ўз ҳиссасини қўшади. Уйғониш сониясини аниқ танлаб бўлмайди, аммо етарли уйқу ва доимий ётиш вақти «қўниш»ни анча юмшатади.

Аслида нима ёрдам беради ва бунга қанчалик ишончимиз комил

Аввало, ҳалол бўлайлик: Хилдитч ва Макхилл уйқу инерциясига қарши яхши синалган воситалар жуда камлигини таъкидлайди. Далиллар ҳозир тахминан қуйидагича.

• Ёруғлик. Ҳозиргача ўтказилган тадқиқотларда уйғонгандан кейинги ёрқин нур одамларни ўзини тетикроқ ҳис қилишга ундаган, аммо тест натижаларини аниқ яхшиламаган. У ҳеч нарсага тушмайди, шунинг учун барибир чироқни ёқинг.
• Товуш. Кичик тадқиқотларда уйғонгандан кейинги мусиқа ёки бир текис фон овози туманни бир муддат камайтирган. Сизга ёқадиган ёқимли овоз кескин «чийиллаш»дан кўра фойдалироқ бўлиши мумкин.
• Совуқ сув. Уйғонишда тана ҳарорати қандай ўзгаришини ҳисобга олсак, қўл ва юзни совутиш мантиқли фикр. Аммо шарҳ муаллифлари ёзганидек, бу ҳали жиддий синовдан ўтказилмаган. Мантиқли, лекин исботланмаган.
• Кофеин. Лаборатория тадқиқотларида у асосан уйқудан олдин — масалан, режалаштирилган қисқа уйқу олдидан ичилганда таъсир қилган. Уйғонгандан кейин ичилган кофеин энг оғир илк дақиқаларни тўхтата олмайди, ухлашдан олдин ичилган қаҳва эса фақат уйқунгизни ўғирлайди.
• Ўрнидан туриш ва ҳаракат. Қизиқ, ҳали ҳеч бир тадқиқот жисмоний ҳаракатни уйқу инерциясига қарши тўғридан-тўғри синаб кўрмаган. Лекин ётган ҳолат танада уйқу билан боғланган. Ўрнингиздан турсангиз, ортга қайтишнинг энг осон йўлини ёпасиз.

Нега кичик вазифа ирода кучидан устун

Ирода кучи асосан айнан миянинг секин уйғонадиган олд қисмида жойлашган. Ундан илк уч дақиқада ғалаба талаб қилиш — оёғи ҳали уйғонмаган одамдан югуришни сўраш билан баробар. Шунинг учун жавоб кучлироқ ирода эмас. Жавоб — уйқули танага оддий бир иш бериш: ўрнингиздан туриб, кўзингизни очиб, озгина эътибор қаратишни талаб қиладиган иш.

Сафадаги кичик вазифалар шу ғояга асосланган: маълум сонли қадам юриш, ошхонадаги бирор нарсанинг штрих-кодини сканерлаш, қисқа мисол ечиш. Улар жазо эмас. Улар миянгизнинг қолган қисми етиб келгунча сизни туман ичидан олиб ўтадиган тутқичлар. Вазифа тугаганда сиз аллақачон оёқдасиз, ёруғда турибсиз ва қайта ётиш учун ҳақиқий куч керак бўлади.

Учта тугун

Мия тасвирларидан анча олдин Пайғамбаримиз ﷺ бу курашни машҳур бир ҳадисда тасвирлаб берган. Унда уйғонишнинг оғирлиги ва уни ечадиган уч қадам ҳақида сўз боради.

«Қачон бирингиз ухласа, шайтон унинг энсасига учта тугун тугади ва ҳар бирига: „Олдингда узун тун бор, ухлайвер“, деб уради. Агар у уйғониб, Аллоҳни зикр қилса, битта тугун ечилади. Таҳорат қилса, яна бир тугун ечилади. Намоз ўқиса, охирги тугун ҳам ечилиб, тонгни ғайратли ва кўнгли хуш ҳолда бошлайди. Акс ҳолда кўнгли хира, дангаса бўлиб тонг оттиради» (маъно таржимаси).

— Саҳиҳи Бухорий, 1142

Тартибга эътибор беринг: аввал қалб Аллоҳга юзланади, кейин сув ва ҳаракат, кейин намозда қиём, рукуъ ва тўлиқ диққат. Бу энг аввало ибодат, тетиклик учун усул эмас. Шундай бўлса-да, ҳадисдаги йўл бугун фан тасвирлаётган уйқу инерциясидан чиқиш йўлига қанчалик мос келиши ҳайратланарли.

Эртага тонгда

1. Бугун кечқурун будилникни ҳақиқатан турмоқчи бўлган вақтга қўйинг, эътибор бермаслигингиз аниқ бўлган эрта «огоҳлантириш»га эмас.
2. Биринчи жиринглашда ўйлашни бошлашдан олдин ўтиринг ва оёқларингизни ерга қўйинг.
3. Ёрқин чироқни ёқинг ва қисқа зикр айтинг.
4. Тўғри сувга боринг: юзингизни ювинг, таҳорат олинг.
5. Дастлабки ўн дақиқа ўзингиз билан баҳслашманг. Ҳар қандай баҳсни миянгизнинг уйқули ярми ҳал қилади.

Туман ҳар доим тарқалади. Илк дақиқалардаги ягона вазифангиз — у тарқалганда ҳали ҳам оёқда турган бўлиш.

Манбалар

• Tassi & Muzet, 2000 — Sleep inertia, Sleep Medicine Reviews
• Hilditch & McHill, 2019 — Sleep inertia: current insights, Nature and Science of Sleep
• Wertz, Ronda, Czeisler & Wright, 2006 — Effects of sleep inertia on cognition, JAMA
• Balkin et al., 2002 — The process of awakening: a PET study, Brain
• Scheer et al., 2008 — An endogenous circadian rhythm in sleep inertia, Journal of Biological Rhythms
• Sahihi Buxoriy, 1142 — sunnah.com
• Суратлар: муқова — Александр Байдуков, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Сена водийси узра туман — Raimond Spekking, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; афтоба — AIDEPCUL, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.