Тасбеҳ: зикрни санашнинг қисқа тарихи
Фотиманинг қаварган кафтларидан бобо чўнтагидаги каҳрабо тасбеҳгача: мусулмонлар нега санайди ва саноқ диққатга қандай таъсир қилади.
Бомдоддан кейин, масжиддаги сафлар сийраклашганда, одатда бир отахон қолиб кетади. У деворга суяниб, оёқларини чалиштириб ўтиради, кўзлари ярим юмуқ, бармоқлари орасидан тасбеҳ доналари секин ўтиб боради. Чиқ. Чиқ. Чиқ. Буни ундан бошқа ҳеч ким эшитмайди. Маҳалладаги энг сокин товуш шу.
Тасбеҳ ўзбек хонадонларида шунчалик одатий нарсаки, унинг қаердан келганини камдан-кам сўраймиз. Зикрни нега санаш керак? Нега айнан ўттиз уч? Нега бировлар бармоғида санайди, бошқалар эса каҳрабо ёки тошдан ясалган тасбеҳ олиб юради? Жавоблар чарчаган бир ёш аёлга, тегирмон тошига ва у сўрамаган совғага бориб тақалади.
Хизматкордан яхшироқ совға
Пайғамбаримиз ﷺ нинг қизлари Фотима ҳар куни қўл тегирмонида дон тортар, кафтлари тош туфайли қавариб кетган эди. Мадинага асирлар келтирилганда, у отасидан бир хизматкор сўраб борди. Пайғамбар ﷺ уйда йўқ эдилар, шунинг учун Фотима ҳожатини Оишага айтди. Ўша кечаси Пайғамбар ﷺ Али ва Фотиманинг уйига улар ётиб бўлганидан кейин келдилар.
“Сизларга сўраганингиздан яхшироқ нарсани айтайми? Тўшакларингизга ётганингизда ўттиз тўрт марта Аллоҳу акбар, ўттиз уч марта Алҳамдулиллоҳ ва ўттиз уч марта Субҳаналлоҳ денглар. Бу сизлар учун сўраганингиздан яхшироқдир.” (маъно таржимаси)
— Саҳиҳ ал-Бухорий 3113; шунингдек Саҳиҳ Муслим 2727
Ҳаммаси қўшилса, роппа-роса юзта бўлади. Ал-Бухорийнинг бошқа ривоятида (6318) тартиб бошқача, кейинги ровийлардан бири эса ўттиз тўрт марта Субҳаналлоҳ айтилишини қайд этади. Уламолар иккаласини ҳам жоиз деб билганлар. Ўзгармагани эса шакли: учта қисқа жумла, жами юзта, оғир кун охирида.
Ҳар намоздан кейинги саноқ ҳам бор. Абу Ҳурайра ривоят қилади: ким намоздан кейин Субҳаналлоҳ, Алҳамдулиллоҳ ва Аллоҳу акбар сўзларини ўттиз уч мартадан айтса ва юзни Ла илаҳа иллаллоҳу ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува ъала кулли шайъин қодир билан тўлдирса, гуноҳлари денгиз кўпигича бўлса ҳам кечирилади (Саҳиҳ Муслим 597, маъно таржимаси).
Биринчи санагич қўл эди
Ҳали ҳеч ким биринчи донани ипга тизмасидан олдин, саҳобалар бармоқларида санаганлар. Абдуллоҳ ибн Амр Пайғамбар ﷺ нинг тасбеҳни қўлларида санаётганларини кўрганини айтган (Жомеъ ат-Термизий 3486, sunnah.com’да Даруссалам баҳосига кўра саҳиҳ). Мадинага ҳижрат қилган аёллардан бири Юсайра эса Пайғамбар ﷺ аёлларга зикрни бармоқ учларида санашни буюрганларини ривоят қилади, “чунки улар сўроқ қилинади ва гапиртирилади” (Сунан Абу Довуд 1501, ал-Албаний баҳосига кўра ҳасан; маъно таржимаси).
Охирги жумла кишини тўхтатиб қўяди. Бу ерда бармоқлар шунчаки асбоб эмас, улар гувоҳ. Қиёмат куни санаган қўл ўз эгаси ҳақида гапиради. Тасбеҳ жоиз бўлса ҳам, кўп уламолар бармоқда санашни афзал дейишининг сабабларидан бири шу.
Тошчалар, хурмо данаги ва ип
Айрим хабарларда илк мусулмонлар хурмо данаги ёки майда тошчаларда санагани айтилади. Улардан бири, Сунан Абу Довудда (1500), олдида бир ҳовуч хурмо данаги ёки тош турган аёл ҳақида ҳикоя қилади. Ал-Албаний каби ҳадис олимлари унинг санадини заиф деб баҳолаган, шунинг учун унга ҳукм қуриб бўлмайди. Шундай бўлса-да, бу манзара хурмо ҳар ерда бўлган, ҳеч нарса исроф қилинмаган чўл шаҳри ҳақида билганларимизга мос келади.
Кейинги асрларда ипга тизилган доналар бутун мусулмон оламига тарқалди. Ҳамма ҳам уларни бир хил қабул қилмади. XV асрда мисрлик олим Жалолиддин ас-Суютий тасбеҳни бидъат деганларга жавобан “ал-Минҳа фис-субҳа” номли кичик рисола ёзган. Ундан олдин Ибн Таймия бармоқда санаш суннат эканини, хурмо данаги, тош ва шунга ўхшаш нарсаларда санаш ҳам яхши эканини ёзган эди.
Бугунги кунда ҳам кўпчилик уламоларнинг қараши тахминан шундай: тасбеҳ жоиз, кўплар бармоқни афзал кўради, тасбеҳнинг ўзи эса ибодат эмас, балки ёрдамчи восита. Ўзингизнинг ҳолатингиз бўйича аниқ жавоб керак бўлса, масжидингиз имомидан сўранг. Асбобдан кўра саноқ ортидаги қалб анча муҳимроқ.
Тасбеҳ қандай тузилган
Классик тасбеҳ ўттиз уч ёки тўқсон тўққиз донадан иборат. Каттароқ ажратувчи доналар тўқсон тўққизни ўттиз учтадан уч гуруҳга бўлади, шунда бош бармоқ қарамасдан ҳам бир жумла қаерда тугаб, кейингиси қаерда бошланишини сезади. Учида узунроқ дона ва попук осилиб туради: айлананинг боши ҳам, охири ҳам шу ер.
Ўрта Осиёда, бутун мусулмон оламида бўлгани каби, тасбеҳ нимадан ясалгани оила тарихини сўзлаб беради. Кўп хонадонларда ҳар куни ишлатиладиган оддий ёғоч тасбеҳ, бободан қолган оғирроқ тош ёки каҳрабо тасбеҳ ва ҳаж ёки умрадан олиб келиниб совға қилинган тасбеҳ сақланади. Музейларда сақланаётган эски тасбеҳлар сардолик, ақиқ, каҳрабо, суяк ва кумушдан ясалган.
Нега санаш тарқоқ хаёлга ёрдам беради
2010-йилда Гарвардлик икки психолог, Мэттью Киллингсворт ва Дэниел Гилберт, телефон иловаси орқали минглаб одамлардан тасодифий пайтларда нима қилаётгани ва нима ҳақида ўйлаётганини сўраган. Деярли ярим вақт, тахминан 47 фоизида, одамларнинг хаёли бошқа жойда бўлган. Хаёл тарқалганда эса одамлар одатда ўзларини камроқ бахтли ҳис қилганлар.
Юз марта зикр айтиб кўрган ҳар бир киши бу муаммони ичдан билади. Йигирманчи марта Субҳаналлоҳ деганда, хаёл аллақачон тушлик режасини тузаётган бўлади. Санаш диққатга кичкина, аниқ вазифа беради. Рақамни сиз эмас, тасбеҳ доналари ёки бармоқ бўғимлари эслаб туради, ҳар бир янги дона эса қайтиб келиш учун кичик эслатма бўлади.
Ритм ҳам аҳамиятли бўлиши мумкин. 2001-йилда BMJ журналида чоп этилган кичик тадқиқотда Лучано Бернарди ва ҳамкасблари битта жумлани секин, дақиқасига тахминан олти марта такрорлаш 23 нафар кўнгиллининг нафасини шу секин ритмга солганини ва юрак уриши ҳамда қон босимининг табиий тебранишларини кучайтирганини аниқлаган. Тадқиқот жуда кичик ва бошқа динларнинг дуолари ҳақида эди, шунинг учун у зикр ҳақида деярли ҳеч нарсани исботламайди. Аммо кўпчилигимиз ўзимиз сезган нарсага ишора қилади: шошилмасдан санаш фақат хаёлни эмас, танани ҳам тинчлантиради.
ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ ٱللَّهِ ۗ أَلَا بِذِكْرِ ٱللَّهِ تَطْمَئِنُّ ٱلْقُلُوبُ
Улар иймон келтирган ва қалблари Аллоҳнинг зикри билан хотиржам бўладиган кишилардир. Огоҳ бўлингки, Аллоҳнинг зикри билан қалблар хотиржам бўлади. (маъно таржимаси)
Qur’an 13:28
Тасбеҳ, бармоқ ёки экран
Бугун кўпчилик телефонда ҳам санайди. Сафада тасбеҳ кўринишидаги зикр санагичи бор: унда мақсад қўйиш ва кунма-кун ёзилган хотиржам қайдни кўриш мумкин. Бу ҳам тасбеҳ каби рақамни сақлашнинг бир усули, холос, у ҳадисда айтилган бармоқларнинг ўрнини боса олмайди. Қалбингизни сўзларда ушлаб турадиган усулни танланг.
Масжид ортида ўтирган отахон аслида доналарни санамаётган эди. У эслаган лаҳзаларини санаётган эди. Қўлидаги ип фақат рақам ҳақида ўйламаслик, унинг ўрнига зикр қилинаётган Зот ҳақида ўйлаш учун керак эди.
Манбалар
- Sahih al-Buxoriy 3113 va 6318 — sunnah.com
- Sahih Muslim 2727 — sunnah.com
- Sahih Muslim 597 — sunnah.com
- Jome’ at-Termiziy 3486 — sunnah.com
- Sunan Abu Dovud 1501 va 1500 — sunnah.com
- Qur’on 13:28 — quran.com
- Ibn Taymiya tasbeh haqida, “Majmu’ al-fatavo” 22/506, IslamQA 3009 dagi iqtibos
- Misbaha — Vikipediya (tasbeh tarixi, as-Suyutiy)
- Killingsworth & Gilbert, 2010 — Science, “Tarqoq xayol — baxtsiz xayol”
- Bernardi et al., 2001 — BMJ, ritmik takrorlash va yurak-qon tomir ritmlari
- Суратлар: муқова — Вячеслав Кириллин, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; кумуш тасбеҳ — Khalid Mahmood, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0; музейдаги тасбеҳлар — Dosseman, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Яна ўқинг
