Туннинг охирги учдан бири: таҳажжуд ва Бомдод олдидаги сукунат
Тарихчининг “биринчи уйқу” ҳақидаги кашфиёти, Пайғамбар ﷺ айтган соат ва атиги икки ракатдан бошлашнинг оҳиста йўли.
Самарқанддаги эски маҳаллада тунги соат уч. Итлар тинчиган, катта йўлдаги машиналар шовқини тўхтаган, қўшнининг телевизори аллақачон ўчган. Бу сутканинг ҳеч ким сиздан ҳеч нарса талаб қилмайдиган ягона вақти.
Афтидан, тарихнинг катта қисмида одамлар бу соатни биздан яхшироқ билишган. Ислом анъанаси эса унга алоҳида ҳурмат кўрсатади: туннинг охирги учдан бири, Бомдод олдидаги сукунат. Бу мақола шу соат ҳақида: бир тарихчи одамлар қачонлардир қандай ухлагани ҳақида нимани топди, Пайғамбар ﷺ бу ҳақда нима деган ва унга қандай қилиб оҳиста қадам қўйиш мумкин.
“Биринчи уйқу” ва “иккинчи уйқу”
1990-йилларда Виржиния технология университетидан америкалик тарихчи А. Рожер Экирч саноатгача бўлган Европанинг эски кундаликлари, мактублари, суд ёзувлари ва тиббий китобларини ўқиб чиққан. У яна ва яна икки иборага дуч келган: биринчи уйқу ва иккинчи уйқу. Одамлар қоронғи тушгач кўп ўтмай ётишган, бир неча соат ухлашган, тахминан бир соатга уйғонишган, кейин тонггача яна ухлашган.
Манбаларга кўра, ўша уйғоқлик оралиғида одамлар сокин ишлар билан банд бўлишган: ўчоқдаги оловга қарашган, паст овозда гаплашишган, тушлари ҳақида ўйлашган — ва дуо қилишган. Экирч ўз хулосаларини 2001 йилда American Historical Review журналида, кейинроқ At Day’s Close (“Кун охирида”, 2005) китобида эълон қилган. Унинг фикрича, сунъий ёруғлик, айниқса XIX асрда, уйқуга ётиш вақтини аста-секин кечроққа суриб, икки уйқуни биттага сиқиб қўйган.
Лаборатория тажрибаси гўё унга ҳамоҳанг бўлган. 1992 йилда АҚШ Миллий руҳий саломатлик институтидан психиатр Томас Вер соғлом кўнгиллиларни бир неча ҳафта давомида ҳар кеча ўн тўрт соатлик қоронғиликда сақлаган. Уларнинг уйқуси аста-секин икки қисмга бўлинган, оралиғида бир-уч соатлик сокин уйғоқлик пайдо бўлган.
Лекин бу исботланган факт эмас, баҳсли масала. 2015 йилда Ганди Йетиш бошчилигидаги жамоа электрсиз яшайдиган уч жамият — Танзаниядаги хадза, Намибиядаги сан ва Боливиядаги цимане халқларининг уйқусини ёзиб олган ва уларда мунтазам бўлинган уйқу топмаган. 2023 йилда тарихчи Найл Бойс Medical History журналида эски матнлар уни даъво қилинганчалик кенг тасвирлайдими, деган шубҳани билдирган. Шунинг учун энг эҳтиёткор хулоса шундай: бўлинган уйқу, эҳтимол, баъзи жойларда, баъзи фаслларда, узун қоронғи тунларда бўлган. Бу тарих, кўрсатма эмас — ва бу ердаги ҳеч нарса тиббий маслаҳат эмас.
Анъана ишора қиладиган соат
Европадаги одамлар тунларини қандай ўтказган бўлмасин, мусулмонларнинг қоронғида уйғонишга азалдан ўз сабаби бор. У тун ҳақидаги энг севимли ҳадислардан бирида:
“Роббимиз — Таборак ва Таоло — ҳар кеча, туннинг охирги учдан бири қолганда, дунё осмонига тушади ва айтади: Ким Менга дуо қилса, унга жавоб берай? Ким Мендан сўраса, унга берай? Ким Мендан мағфират сўраса, уни мағфират қилай?” (маъно таржимаси)
— Саҳиҳ ал-Бухорий 1145; Саҳиҳ Муслим 758, Абу Ҳурайрадан ривоят
Қуръон ҳам тунги намоз ҳақида сўзлайди. Муззаммил сураси (73) Пайғамбар ﷺ ни туннинг бир қисмида намозда туришга чақириш билан бошланади ва сўнг шундай дейди:
إِنَّ نَاشِئَةَ ٱلَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ وَطْـًٔا وَأَقْوَمُ قِيلًا
“Албатта, тунда туриш таъсирда кучлироқ ва сўз учун тўғрироқдир.” (маъно таржимаси)
Qur’an 73:6
وَمِنَ ٱلَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِۦ نَافِلَةً لَّكَ عَسَىٰٓ أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا
“Ва туннинг бир қисмида у (Қуръон) билан таҳажжуд ўқинг — бу сизга қўшимча (нафл)дир; шояд Роббингиз сизни мақтовли мақомга кўтарса.” (маъно таржимаси)
Qur’an 17:79
Оятдаги нафила сўзи қўшимча, ихтиёрий нарсани англатади. Таҳажжуд беш фарз намоздан бири эмас ва уни ўқимаган киши айбланмайди. Олимлар одатда уни бир оз ухлаб олгандан кейин кечаси ўқиладиган намоз деб таърифлашади.
Охирги учдан бир қачон бошланади? Кўп олимлар каби тунни Шомдан Бомдодгача ҳисобласак: 22 сентябрда Тошкентда Шом 18:25 да, Бомдод 04:51 да бўлган — тун тахминан 10 соат 26 дақиқа давом этган ва унинг охирги учдан бири тахминан 01:20 да бошланган. Ёзда у кечроқ бошланади ва қисқароқ бўлади, қишда эса эртароқ. Ҳар ҳолда у Бомдоднинг ўзигача давом этади.
Икки ракатдан бошлаш
Охирги жумла бошловчи учун калит. 01:20 да туриш шарт эмас. Бомдоддан олдинги дақиқалар ҳам охирги учдан бирнинг ичида. Шунинг учун энг оҳиста йўл — одатдаги Бомдод будилнигини бироз, ўн беш-йигирма дақиқа олдинроққа қўйиб, шу кичик ойнадан фойдаланиш.
- Бомдод будилнигини одатдагидан 15–20 дақиқа олдинга қўйинг. Сафада Бомдод будилнигини Бомдод вақтидан олдинроққа суриб қўйиш мумкин.
- Шошилмай таҳорат қилинг. Шошилишга ҳожат йўқ — вақт бор.
- Икки қисқа ракат намоз ўқинг. Аллақачон биладиган қисқа сураларингиз кифоя.
- Бир неча дақиқа ўтириб сўранг — ўзингиз, ота-онангиз, севган ҳар бир кишингиз учун. Юқоридаги ҳадис — сўрашга таклиф.
- Бомдод вақти киргач, унинг суннати ва фарзини одатдагидек ўқинг.
Кўпинча битта амалий савол туғилади: бу витр билан қандай мос келади? Ҳанафий мазҳабида витр — вожиб намоз бўлиб, уни Хуфтондан кейин ёки туннинг кечроқ қисмида ўқиш мумкин, тафсилотларда эса мазҳаблар фарқ қилади. Иккилансангиз, масжидингиз имомидан сўранг — у айнан шунинг учун бор.
Кичик амаллар ҳақидаги бошқа ҳадисни эсланг: Аллоҳга энг суюкли амаллар — оз бўлса ҳам, энг доимийларидир (Саҳиҳ ал-Бухорий 6464). Ҳафтада бир марта ўқилиб, бир йил давом этган икки ракат — ҳақиқий амал. Чарчоқ билан тугайдиган узун тунлар тўлқини эса ундай эмас.
Сукунатнинг ўзи
Бу амални давом эттираётганлар кўпинча биринчи бўлиб муқаддаслик ҳиссини эмас, шунчаки сукунатни сезишларини айтишади. Хабарлар йўқ. Ҳеч ким нонушта кутмаяпти. Кун ҳали тўлдириб улгурмаган онг. Ўша дақиқаларда нима сўрасангиз ҳам, ғайриоддий тиниқ бош билан сўрайсиз.
Шунинг учун телефонни четда қолдиринг. Қарайдиган ягона экранингиз сизни уйғотган экран бўлсин ва у ўз ишини қилгач, уни юзини пастга қаратиб қўйинг.
Манбалар
- Sahih al-Buxoriy 1145 — sunnah.com
- Sahih Muslim 758 — sunnah.com
- Sahih al-Buxoriy 6464 — sunnah.com
- Qur’on 73:6 — quran.com
- Qur’on 17:79 — quran.com
- Ekirch, 2001 — Sleep We Have Lost: Pre-industrial Slumber in the British Isles, American Historical Review
- A. Rojer Ekirch — bo‘lingan uyqu tadqiqotlari va At Day’s Close kitobi (2005)
- Wehr, 1992 — In short photoperiods, human sleep is biphasic, Journal of Sleep Research
- Yetish va boshq., 2015 — Natural sleep and its seasonal variations in three pre-industrial societies, Current Biology
- Boyce, 2023 — Have we lost sleep? A reconsideration of segmented sleep in early modern England, Medical History
- Watson va boshq., 2015 — Recommended amount of sleep for a healthy adult (AASM va SRS konsensusi), Sleep
- Суратлар: муқова (тонг олдидан ҳилол) — Musheer1999, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Қизилқумдаги ўтовлар — Carsten Siegel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; тунги Тиллакори — Lasterna, Wikimedia Commons, CC0.
Яна ўқинг
