«Кейинроқ» тугмаси: яна тўққиз дақиқа аслида нима беради
Бу тугма қаердан чиққан, тадқиқотлар нима дейди (ҳаммаси ўйлаганингиздан мураккаброқ) ва нега Бомдод бутун ҳисобни ўзгартиради.
Дунёдаги деярли ҳар бир будилник — каравот ёнидаги соатдан тортиб қўлингиздаги телефонгача — қоронғида бир хил кичик келишувни таклиф қилади: яна тўққиз дақиқа. Тугмани босасиз, хона жимжит бўлади ва бир лаҳза бу келишув сизга ҳеч ким қилмаган энг меҳрибон таклифдек туюлади.
Лекин нега айнан тўққиз? Ва бу дақиқаларда уйқунгиз билан аслида нима содир бўлади? Ҳалол жавоблар одатдаги «ҳеч қачон кечиктирманг» маслаҳатидан кўра қизиқроқ.
Нега тўққиз дақиқа?
Одатда шундай ҳикоя қилинади: 1956-йилда «Женерал Электрик»га қарашли «Телечрон» компанияси «Snooz-Alarm» соатини чиқарган, тишли ғилдираклар тузилиши сабабли муҳандислар танаффусни ўн дақиқадан сал камроқ қила олган-у, айнан ўн қила олмаган, шунинг учун тўққизни танлаган. Чиройли ҳикоя. Аммо эски рекламаларни ўрганган соат коллекционерлари бунга шубҳа билан қарайди: илк эълонлар «тахминан ўн дақиқа» ваъда қилган, 1959-йилги Westclox Drowse соати эса беш ёки ўн дақиқани танлаш имконини берган.
Афтидан, тўққиз дақиқа кейинроқ, электрон соатлар билан одат тусига кирган ва шунчаки қолиб кетган. Бу рақам учун ҳеч ким илмий асос ёзиб қолдирмаган. Буни билиб қўйган маъқул: ҳар тонг сизга таклиф қилинадиган танаффус танангизга мослаб ишлаб чиқилмаган. Бу шунчаки саноатнинг одати.
Кўпчилигимиз шундай қиламиз
2023-йилда Стокгольм университетидан уйқу тадқиқотчиси Тина Сунделин ва ҳамкасблари 1732 нафар катталар орасида сўровнома ўтказган. Уларнинг олтмиш тўққиз фоизи будилникни ҳеч бўлмаса баъзан кечиктиришини айтган. Шундай тонгларда улар бу циклда ўртача 22 дақиқа ўтказган. Энг кўп айтилган сабаб оддий эди: уйғониш учун жуда чарчаган.
Бир йил аввал Нотр-Дам университети жамоаси 450 нафар ишлайдиган катталарни тақиладиган қурилмалар ёрдамида кузатган. Уларнинг эллик етти фоизи будилникни мунтазам кечиктирган. Тадқиқот раҳбари Стивен Маттингли асосий хулосани бир жумлада айтган: кўп одамлар будилникни кечиктиради, чунки кўп одамлар сурункали чарчаган.
Қарши далил: бўлакланган уйқу
Будилникни кечиктириш ҳақидаги асосий хавотир — бўлакланган уйқу, яъни қисқа бўлакларга бўлинган уйқу. Ҳар бир жиринглаш сизни уйғониш томон тортади, орадаги дақиқалар эса асосан енгил, нотинч уйқу бўлади. Нотр-Дамдаги кечиктирувчилар умуман камроқ ухламаган, аммо қурилмалар туришдан олдинги сўнгги соатда уларнинг уйқуси юзароқ, тинч ҳолатдаги юрак уриши эса юқорироқ бўлганини кўрсатган.
2022-йилда Кейко Огава бошчилигида Японияда ўтказилган кичик лаборатория тадқиқоти янада илгари кетган. Ўнта талаба кечиктириш тугмасидан фойдаланганда, тургандан кейин уларнинг ҳаракатлари секинроқ бўлган ва битта жиринглашдан кейингига қараганда ўзларини камроқ тетик ҳис қилишган. Ёзувлар сўнгги йигирма дақиқада қисқа уйғонишлар ва уйқу босқичлари алмашинуви кўпроқ бўлганини кўрсатган. Муаллифлар будилникни кечиктириш тонги карахтликни узайтиради, деган хулосага келган.
Ёқловчи далил: балки у ёвуз эмасдир
Сунделин жамоаси будилникни мунтазам кечиктирадиган 31 киши билан пухта тажриба ҳам ўтказган. Бир тонгда улар ўттиз дақиқа кечиктирган, бошқасида биринчи жиринглашда турган. Кечиктирганда ҳам улар ўша ўттиз дақиқанинг йигирмадан ортиғини ухлаган. Олимлар стресс гормонлари, кайфият, уйқучанлик ёки тунги уйқуга аниқ таъсир топмаган. Уйғонгандан кейинги баъзи тестларда кечиктирилган тонг ҳатто бироз яхшироқ чиққан — балки ҳеч ким тўғридан-тўғри чуқур уйқудан суғуриб олинмагани учундир.
Сунделиннинг ўзи муҳим изоҳ қўшади: тадқиқотда фақат будилникни аллақачон кечиктирадиган ва қайта осон ухлаб қоладиган одамлар қатнашган, унинг сўзларига кўра, бу одат, эҳтимол, ҳаммага ҳам тўғри келмайди. Демак, адолатли хулоса шундай. Далиллар бир-бирига зид. Баъзи одатий кечиктирувчилар учун ярим соатлик кечиктириш деярли зарарсиз бўлиши мумкин. Бошқалар учун эса у туманни қуюқлаштиради, шекилли. Иккала хулоса ортида эса битта жимжит ҳақиқат туради: кўпчилигимиз будилникни етарлича ухламаганимиз учун кечиктирамиз.
Нега Бомдод ҳисобни ўзгартиради
Стокгольм тажрибасида нима ўлчанганига эътибор беринг: лабораториядаги тонгдан кейинги ҳолат ва натижалар. Одамлар бирор жойга улгурдими, деган савол берилмаган — лабораторияда кечикадиган жой йўқ эди. Бомдод бошқача. Унинг вақт оралиғи бор ва бу оралиқ ёпилади.
«Бомдод намозининг вақти тонг отгандан бошлаб, то қуёш чиқмагунча» (маъно таржимаси).
— Саҳиҳи Муслим, 612, Абдуллоҳ ибн Амр ривояти
Оддий иш кунида йигирма икки дақиқалик кечиктириш нонуштани суриб қўяди, холос. Бомдоддан олдин эса айнан шу дақиқалар бутун вақт оралиғини сездирмай ютиб юбориши мумкин, айниқса биринчи будилник унинг охирига яқин қўйилган бўлса. Ҳар бир «яна бир марта» эса сизнинг энг уйқули ҳолатингизда — олимлар ўлчаган ўша карахт мия томонидан ҳал қилинади. Кечиктиришдан воз кечиш тонги соат тўртда эмас, кечқурун осонроқ.
Агар тўхтатмоқчи бўлсангиз
- Будилникни ҳақиқий вақтга қўйинг. Кўпчилик «секин уйғониш» учун будилникни эртароқ қўяди. Бу дақиқалар камдан-кам сифатли уйқу бўлади. Яхшиси, уларни тўлиқ ухлаб, бир марта уйғонинг.
- Биринчи жиринглаш ягона бўлсин. Телефонни хонанинг нариги бурчагига ёки қўшни хонага қўйинг — уни ўчириш учун ўрнингиздан туришингиз керак бўлсин. Оёққа турдингизми — ишнинг ярми битди.
- Юмшоқ бошланишни ёқтирсангиз, уни атайлаб режалаштиринг. Будилникдан чорак соат олдин келадиган сокин эслатма бўлак-бўлак эмас, ўз хоҳишингиз билан уйғонишга имкон беради. Сафадаги Бомдод будилнигида шундай эслатма бор, «Уйғоқман» тугмаси билан — ва у қуёш чиққандан кейинга тушадиган кечиктиришни таклиф қилмайди.
- Тугмани эмас, сабабни тузатинг. Агар сизга ҳар куни учта будилник керак бўлса, муаммо одатда кечаги кечда. Биринчи жиринглаш етарли бўлгунича ҳар ҳафта ётиш вақтини ўн беш дақиқага олдинга суринг.
«Кейинроқ» тугмаси учун ўзингизни айблашнинг ҳожати йўқ. У босилиши учун яратилган, уни яратганлар эса сизнинг тонгларингиз ҳақида ўйламаган. Сиз шунчаки хотиржам ва олдиндан ҳал қилишингиз мумкин: энг муҳим тонгларда «яна тўққиз дақиқа» сизга керак бўлмаган келишув.
Манбалар
- Sundelin, Landry & Axelsson, 2023 — Is snoozing losing?, Journal of Sleep Research
- Stokgolm universiteti press-relizi, 2023 — You don’t lose if you snooze (ScienceDaily)
- Mattingly et al., 2022 — Snoozing: an examination of a common method of waking, Sleep
- Notr-Dam universiteti yangiliklari, 2022 — Hitting the snooze button? You’re far from alone
- Ogawa, Kaizuma-Ueyama & Hayashi, 2022 — Effects of using a snooze alarm on sleep inertia after morning awakening, Journal of Physiological Anthropology
- SlashGear — Why is snooze nine minutes? (Telechron va Westclox tarixi haqida)
- Clockhistory.com — Westclox Drowse budilniklari
- Sahihi Muslim, 612 — sunnah.com
- Суратлар: муқова — Ales Krivec, Wikimedia Commons, CC0; «Телечрон» соати — Infrogmation of New Orleans, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Навоий узра тонг — Behruznurullayevv, Wikimedia Commons, CC0.
Яна ўқинг
