Шукр илми ва нега тонг унинг вақти
Йигирма йиллик тадқиқотлар неъматларни санаш ҳақида аслида нимани топди ва Бомдоддан кейинги икки дақиқалик одат.
Мусулмон уйғонганда айтишга ўргатиладиган илк сўзлар илтимос эмас. Улар шукр. Оёғингиз ерга тегмасдан, қўлингиз телефонга чўзилмасдан олдин, суннат оғзингизга битта жумла солади: бизни ўлдирганидан кейин тирилтирган Аллоҳга ҳамд бўлсин.
Узоқ вақт бу олимлар ўлчайдиган нарсалардан йироқ, соф тақводек кўриниши мумкин эди. Аммо тахминан йигирма йил олдин психологлар шукронани лабораторияда ўргана бошладилар. Улар топган нарса ўзини ривожлантириш китоблари ваъда қилганидан камтарроқ, лекин қизиқроқ.
Неъматларни лабораторияда санаш
2003-йилда Роберт Эммонс ва Майкл Маккаллоу деярли ваъзга ўхшаш номли мақола чоп этишди: “Неъматларни санаш ва ташвишларни санаш”. Биринчи тадқиқотда 192 нафар талаба ўн ҳафта давомида ҳафтасига бир марта қисқа кундалик юритди. Бир гуруҳ шукр қиладиган бешта нарсани ёзди. Иккинчиси бешта ташвишни ёзди. Учинчиси шунчаки ҳафтанинг бешта воқеасини санаб ўтди.
Охирида шукр гуруҳи ҳаётини умуман олганда яхшироқ баҳолади ва келгуси ҳафтага кўпроқ умид билан қаради. Улар жисмоний шикоятларни камроқ қайд этди ва ташвишлар ҳақида ёзган гуруҳга қараганда ҳафтасига деярли бир ярим соат кўпроқ жисмоний машқ қилганини айтди.
Энди энг ҳалол қисми. Ўша мақолада яна иккита тадқиқот бор эди ва ҳамма натижа ҳам такрорланмади. Қисқароқ, кундалик вариантда спорт ва жисмоний ҳолатга таъсир умуман кўринмади. Муаллифларнинг ўзи ҳамма натижалар такрорланмаганини ёзган. Барча тадқиқотлардаги энг барқарор натижа ёқимли, ижобий туйғуларнинг ортиши бўлди.
Учта яхши нарса ва битта мактуб
Икки йилдан кейин Пенсильвания университетидан Мартин Селигман ва ҳамкасблари бир нечта қисқа машқни интернет орқали синаб кўрди. Бирида, “учта яхши нарса”да, одамлар бир ҳафта давомида ҳар куни кечқурун ўша куни яхши ўтган учта нарсани ва нега шундай бўлганини ёзишди. Бошқасида, “миннатдорлик ташрифи”да, ҳали муносиб раҳмат айтмаган одамига миннатдорлик хати ёзиб, уни ўзи бориб топширди.
Мактуб энг кучли дарҳол кўтаринкилик берди, лекин у тахминан бир ойдан кейин сўнди. “Учта яхши нарса” секинроқ таъсир қилди, аммо уларнинг маълумотларига кўра, одамлар олти ойгача бахтлироқ ва камроқ тушкун бўлди. 2012-йилда Мириам Монгрейн ва унинг ҳамкасби Анселмо-Мэттьюз тадқиқотни пухтароқ назорат гуруҳи билан такрорлаганда, бахт барибир ошди. Бироқ у шунчаки ёқимли хотираларни эслаган гуруҳда ҳам ошди, тушкунликка таъсири эса назорат гуруҳидагидан катта бўлмади.
Яна бир хулосани эслаб қолган маъқул. 2018-йилда Амит Кумар ва Николас Эпли одамлардан миннатдорлик хати ёзишни ва олувчи нима ҳис қилишини тахмин қилишни сўради. Хат ёзувчилар олувчи қанчалик хурсанд ва ҳайрон бўлишини доимо кам баҳолади, ноқулайликни эса ошириб юборди. Кечиктириб юрган “раҳмат”ингиз, эҳтимол, сиз ўйлагандан қимматроқ.
Таъсир аслида қанчалик катта?
Тадқиқотчилар кўплаб ишларни бирлаштирганда манзара босиқроқ бўлади. Дон Дэвис бошчилигидаги 2016-йилги мета-таҳлил шукр машқлари ҳеч нарса қилмасликка нисбатан ўртача таъсир беришини ва бошқа фаол машқлардан, масалан кунини шунчаки тасвирлаб беришдан, деярли устун эмаслигини кўрсатди. Д. Р. Крегг ва Женнифер Чивенснинг 2021-йилги мета-таҳлили 27 та тадқиқот ва 3700 га яқин одамни қамраб олиб, тушкунлик ва хавотир аломатларига кичик таъсир топди.
Демак, шукр дори эмас. Агар тушкунликдан қийналаётган бўлсангиз, кундалик шифокорнинг ўрнини босмайди. Аммо икки дақиқа вақт олиб, бошқа ҳеч нарса талаб қилмайдиган ва йиллар давомида ҳар куни такрорланадиган амалнинг кичик таъсири бутун умр учун кичик эмас. Мўмин учун эса илмий таъсир ҳеч қачон асосий сабаб бўлмаган.
Шукр: туйғудан каттароқ
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ۖ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِى لَشَدِيدٌ
Эсланг, Роббингиз: “Агар шукр қилсангиз, албатта сизларга зиёда қиламан. Агар ношукрлик қилсангиз, албатта азобим қаттиқдир”, деб эълон қилган эди. (маъно таржимаси)
Qur’an 14:7
Психологлар шукронани асосан туйғу сифатида ўлчайди. Мумтоз мусулмон уламолари эса шукрни кенгроқ таърифлаган: неъматни қалб билан тан олиш, Берувчини тил билан ҳамд айтиб улуғлаш ва неъматни У рози бўладиган йўлда ишлатиш. Бу маънода соғлиқ учун шукр фақат Алҳамдулиллоҳ дейиш эмас, балки берилган оёқлар билан туриб, намозга бориш ҳамдир.
Ўзбек хонадонларида бу ғоя кичик одатларда яшайди. Ерга тушиб кетган бир бурда нонни олиб, пешонага теккизиб, баландроқ жойга қўйишади. Буни ҳеч ким шукр машқи деб атамайди, аммо айнан шундай: неъматни пайқаш ва унга ҳурмат билан муносабатда бўлиш.
Нега тонг унинг вақти
Пайғамбар ﷺ уйғонганларида: “Алҳамду лиллаҳиллазий аҳяна баъда ма аматана ва илайҳин-нушур”, дер эдилар. Бизни ўлдирганидан кейин тирилтирган Аллоҳга ҳамд бўлсин, қайтиш ҳам Унинг ҳузурига. (маъно таржимаси)
— Саҳиҳ ал-Бухорий 6312, Ҳузайфа ривояти
Шукр тонгда кечқурундан кўра яхшироқ таъсир қилишини исботлаган тадқиқот йўқ. Тонгни танлаш сабаблари соддароқ. Куннинг биринчи неъмати очиқ-ойдин ва инкор этиб бўлмайди: сиз уйғондингиз. Бош ҳали янгилик ва хабарларга тўлмаган. Одат эса ҳар куни барибир содир бўладиган нарсага боғланганда яхши мустаҳкамланади; намоз ўқийдиган одам учун Бомдод айнан шундай таянч нуқта.
Бомдоддан кейинги икки дақиқалик одат
- Уйғонганда: бирор нарсага қўл чўзишдан олдин юқоридаги дуони айтинг. Беш сония.
- Бомдоддан кейин ўтирган жойингизда: кечаги кундан учта аниқ яхши нарсани айтинг. “Оилам” эмас, балки “акам қўнғироқ қилиб, ҳолимни сўради”. Ҳар куни аниқ ва янги нарсалар бир хил умумий рўйхатдан яхшироқ ишлайди.
- Битта “нега” қўшинг: улардан бири учун нега шундай бўлганини ёки ким бунга сабабчи бўлганини айтинг.
- “*Алҳамдулиллоҳ*” билан якунланг, унга ўша одамни ҳам, нонни ҳам, нафасни ҳам жо қилиб.
- Ҳафтада бир марта: учтадан бирини ўша одамга юбориладиган раҳмат хабарига айлантиринг.
Охир-оқибат шукр — бу қараш тарзи. Тонг бизга уни машқ қилиш учун тоза саҳифа беради, биринчи сатр эса биз учун аллақачон ёзиб қўйилган: Алҳамдулиллоҳ, биз яна тирикмиз.
Манбалар
- Emmons & McCullough, 2003 — Journal of Personality and Social Psychology, “Counting blessings versus burdens”
- Seligman, Steen, Park & Peterson, 2005 — American Psychologist
- Mongrain & Anselmo-Matthews, 2012 — Journal of Clinical Psychology, takroriy tadqiqot
- Kumar & Epley, 2018 — Psychological Science, “Undervaluing gratitude”
- Davis et al., 2016 — Journal of Counseling Psychology, meta-tahlil
- Cregg & Cheavens, 2021 — Journal of Happiness Studies, shukr, tushkunlik va xavotir
- Qur’on 14:7 — quran.com
- Sahih al-Buxoriy 6312 — sunnah.com
- Суратлар: муқова — Аттокуров Нурсултан, Алатой кўлида тонг, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; мактуб — Aaron Burden, Wikimedia Commons (Unsplash), CC0; нон — Benjamin Goetzinger, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; тонг — Noel Demulier, Wikimedia Commons, CC0
Яна ўқинг
