Нега Сафада лайк ва изоҳ йўқ

Лайк — бизни сездирмай ўргатадиган кичик мукофот. Тадқиқотлар, ният ҳақидаги ҳадис нима дейди ва Сафа бунинг ўрнига нима қилади.

SМуаллиф Safa jamoasi · 25 июл 2026 · 5 дақиқа ўқиш

2007-йилда Фейсбукнинг ёш муҳандиси Жастин Розенштейн «лайк» тугмасини яратишда қатнашган. Ўн йил ўтиб у The Guardian газетасига лайклар «сохта лаззатнинг ёрқин жиринглашлари»га айланганини айтди ва уларга қайта-қайта қўл чўзмаслик учун ўз телефонига чеклов қўйганини тан олди.

Сафада лайк босиб бўлмайди. Изоҳ қолдириб бўлмайди. Обуначилар йўқ, шахсий хабарлар йўқ, ҳеч ким сизнинг тонгларингизга баҳо бера олмайди. Бу кейинги версияда қўшиладиган камчилик эмас. Бу — қарор, ва ушбу мақола уни тушунтиради.

Лайк мияга нима қилади

2016-йилда Калифорния университети (Лос-Анжелес) олимлари Лорен Шерман бошчилигида Инстаграмнинг сунъий нусхасини яратиб, уни томографда (фМРТ — миянинг қайси қисми ишлаётганини кўрсатадиган аппарат) ётган ўсмирларга кўрсатишди. Суратда лайклар кўп бўлса, миянинг мукофот, диққат ва тақлид билан боғлиқ қисмлари фаоллашарди. Ўсмирларнинг ўзлари ҳам кўпчилик лайк босган суратга лайк босишга мойил бўлишди — ҳатто хавфли хатти-ҳаракат тасвирланган суратларга ҳам.

Бошқача айтганда, лайк — бетараф маълумот эмас. У кичик мукофот ва у бизга кейин нима қилишни сездирмай ўргатади.

Чўнтакдаги ўйин автомати

Психологлар 1950-йиллардан бери, Б. Ф. Скиннер ва Чарлз Ферстер тадқиқотларидан буён, билади: олдиндан билиб бўлмайдиган пайтда келадиган мукофот ҳар сафар келадиган мукофотдан кўра хатти-ҳаракатни узоқроқ ушлаб туради. Дастакни тортасиз: баъзан нимадир чиқади, кўпинча ҳеч нарса. Мана шу ноаниқлик — қармоқ.

2016-йилда ўша пайтда Гуглда дизайн этикаси бўйича мутахассис, кейинроқ эса Center for Humane Technology ташкилоти асосчиларидан бири бўлган Тристан Харрис телефонни айнан шундай таърифлаган. Лентани янгилаш учун пастга тортиш, постга неча киши лайк босганини текшириш — ҳар бири дастакни тортиш. Бунинг ишлаши учун илова ёвуз бўлиши шарт эмас. У сизни экрандан кўз узмасликка ундаш учун қурилган бўлса, кифоя.

Тадқиқотлар нима дейди — ҳалол айтганда

«Ижтимоий тармоқлар — заҳар» дейиш осон бўларди. Аммо далиллар эҳтиёткорроқ гапиради, биз ҳам эҳтиёткор бўлишимиз керак.

• Камроқ — баъзан яхшироқ. 2018-йилда Пенсильвания университетидан Мелисса Хант ва ҳамкасблари 143 нафар талабани икки гуруҳга бўлишди. Биринчи гуруҳ уч ҳафта давомида Фейсбук, Инстаграм ва Снапчатни кунига ҳар бири учун ўн дақиқа билан чеклади, иккинчиси одатдагидек фойдаланди. Биринчи гуруҳ ёлғизлик ва тушкунликни камроқ ҳис қилганини айтди. Қизиғи шундаки, иккала гуруҳда ҳам хавотир камайди: афтидан, ўз вақтингизни шунчаки кузатиб боришнинг ўзи ҳам фойда беради.
• Лекин ўртача таъсир кичик. 2019-йилда Оксфорд олимлари Эми Орбен ва Эндрю Пшибилский 355 мингдан ортиқ ўсмир ҳақидаги маълумотларни таҳлил қилишди. Технологиядан фойдаланиш билан фаровонлик ўртасидаги боғлиқлик салбий, аммо жуда кичик чиқди — у ўсмирлар орасидаги фарқларнинг кўпи билан 0,4 фоизини тушунтирарди.
• Рақамни яшириш — даво эмас. Инстаграм лайклар сонини яширишни синаб кўрганида, компания 2021-йилда бу «кимгадир фойдали, кимнидир эса асабийлаштирган»ини маълум қилди ва яширишни ихтиёрий қилди.

Шунинг учун бизнинг даъвоимиз камтарона. Ҳар қандай лента ҳар қандай ҳаётни бузади, демоқчи эмасмиз. Биз айтмоқчимизки, оммавий олқиш механизми бир томонга тортади, Бомдодга туриш каби амални эса бу тортишдан ҳимоя қилиш керак — ундан қувват олишга мажбурлаш эмас.

Асосий сабаб — ният

Албатта, амаллар ниятларга кўрадир ва ҳар бир кишига фақат ният қилган нарсаси бўлади.

— Саҳиҳи Бухорий, 1 (маъно таржимаси)

Имом Бухорий бу ҳадисни тўпламининг энг бошига, ҳамма нарсадан олдин қўйган. Амал унинг ортидаги сабаб билан шаклланади. Бошқалар ҳавас қиладиган кетма-кетлик учун бошланган тонг сездирмай бошқа тонгга айланиб қолади.

Омманинг эътибори ўз-ўзидан ёмон эмас. Лекин ҳар бир яхши амал остидаги ҳисоблагич томошабинларга кўз ташлашга ундайди — ва шу нигоҳ асосий мақсадга айланиб қолиши мумкин. Бутун маъноси намоз бўлган иловага бундай васвасани жойлашни истамаймиз.

Унда «Бирга» нима учун?

Тўлиқ ёлғизлик ҳам одатни ўлдириши мумкин. Шунинг учун Сафада бирга бўлишнинг бир нечта сокин усули бор ва уларнинг ҳар бири олқишлар жадвалига айланиб қолмайдиган қилиб қурилган.

• Исмлар эмас, рақам. Бугун тонгда Бомдодга неча киши турганини кўрасиз. Рўйхат ҳам, солиштириш ҳам йўқ — шунчаки «сиз ёлғиз эмас эдингиз».
• Рейтинглар — фақат истасангиз. Кетма-кетлик жадвалларида фақат ўзи қўшилишни танлаган одамлар кўринади. Қўшилмасангиз, кетма-кетлигингизни ҳеч ким кўрмайди.
• Юбориш мумкин бўлган ягона нарса — дуо. У тайёр ибораларнинг қисқа рўйхатидан танланади, ҳар бир кишига бир марта. У ҳеч қандай ҳисобни оширмайди ва ёзишмани бошламайди.
• Суммалар ҳеч қачон кўрсатилмайди. Сафани қўллаб-қувватлашингиз мумкин, лекин ким қанча берганини ҳеч ким кўрмайди — на рўйхатда, на профилда. Пул кетма-кетликни сотиб олмайди ва бирорта тонгни очиб бермайди.

Нега автоматик эмас, фақат истак билан? Чунки қўшилишга розилик бермаган рейтингингиз ҳар бир тонгни оммавий натижага айлантиради. Кимнидир жадвал руҳлантиради, кимгадир эса оғир ботади. Иккаласи ҳам ўзи ҳақида ҳақ, шунинг учун танлов уларнинг ўзида қолади — ва уни исталган пайт бекор қилиш мумкин.

Нега эркин хабар эмас, тайёр дуо? Чунки матн майдони биз воз кечган ҳамма нарсага эшик очади: тортишув, хушомад, спам ва «жавоб бериш керак» деган босим. Рўйхатдан танланган қисқа, яхши сўз эса илиқликни шу ортиқча юксиз етказади.

Сафада ўлчанадиган ягона нарса — сизнинг ўз тонгларингиз, улар ҳам сиз учун ўлчанади. Уларнинг маъноси эса сиз билан Раббингиз ўртасида.

Манбалар

• Sahihi Buxoriy, 1 — sunnah.com
• Lewis, 2017 — The Guardian
• Sherman va boshq., 2016 — Psychological Science
• Harris, 2016 — How technology is hijacking your mind
• Center for Humane Technology
• Ферстер ва Скиннер, 1957 — Schedules of Reinforcement (Appleton-Century-Crofts)
• Hunt va boshq., 2018 — Journal of Social and Clinical Psychology
• Orben va Przybylski, 2019 — Nature Human Behaviour
• Meta, 2021 — Giving people more control on Instagram and Facebook
• Суратлар: муқова — LBM1948, Боло Ҳовуз, Бухоро, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; меҳроб олдидаги киши — Kraftabbas, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Боло Ҳовуз айвони — Фульвио Спада, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.