Ёлғон тонг ва ҳақиқий тонг: алдайдиган нур
Ҳақиқий тонгдан олдин шарқда хира нур устуни кўтарилиши мумкин. У нима, Пайғамбаримиз ﷺ нега ундан огоҳлантирган ва нега кўпчилигимиз уни ҳеч кўрмаганмиз.
Бир кеча Мадинада Адий ибн Ҳотим исмли саҳобий ёстиғи остига икки ип қўйди: бири қора, бири оқ. Янги нозил бўлган оят рўзадорларга оқ ип қора ипдан ажралгунча еб-ичишни буюрган эди. У эса ухламай, ипларига қараб, уларни фарқлай оладиган пайтни кутиб ётди.
Эрталаб у буни Пайғамбаримизга ﷺ айтиб берди. Бухорий ривоят қилган жавоб майин ва бироз ҳазиломуз эди: иплар — туннинг қоронғилиги ва тонгнинг оқлиги. Бошқа ривоятда: агар иккала ип ҳам Адийнинг ёстиғи остига сиғган бўлса, ёстиғи жуда кенг экан-да, деганлар.
وَكُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلْخَيْطُ ٱلْأَبْيَضُ مِنَ ٱلْخَيْطِ ٱلْأَسْوَدِ مِنَ ٱلْفَجْرِ
Тонгнинг оқ ипи [туннинг] қора ипидан ажралиб кўрингунча еб-ичинглар. (маънолар таржимаси)
Qur’an 2:187
Оят кўз билан кўрса бўладиган нарсани тасвирлайди: уфқ бўйлаб нур чизиғини. Аммо осмонда ундан олдин келадиган бошқа нур ҳам бор, у одамлар шарққа қарай бошлагандан бери уларни чалғитиб келади.
Икки тонг
Мадинада Бомдоддан олдин икки муаззин азон айтарди. Билол ҳали тун пайтида азон айтарди — тунда намоз ўқиётганлар тугатиб олсин, ухлаётганлар уйғонсин деб. Ибн Умми Мактум эса айнан тонг отганда азон айтарди. Пайғамбаримиз ﷺ одамларга Билолнинг азонидан кейин ҳам, Ибн Умми Мактумнинг азонигача еб туришни айтганлар.
Сизларни на Билолнинг азони, на бу оқлик — тонгнинг устуни алдамасин, токи у мана бундай ёйилиб кетмагунча. (маънолар таржимаси)
— Саҳиҳи Муслим, 1094б, Самура ибн Жундуб ривояти
Шу ҳадиснинг ровийларидан бири «мана бундай» нимани англатишини қўли билан кўрсатган: ён томонга чўзиб. Бухорий тўпламида Абдуллоҳ ибн Масъуд Пайғамбаримиз ﷺ юқорига кўтариладиган, ҳали тонг ҳисобланмайдиган нурни бармоқлари билан кўрсатганларини эслайди; ундан кейинги ровийлар эса ҳақиқий тонгни икки бармоқни ўнгга ва чапга чўзиб кўрсатишган.
Олимлар бу икки нурни ал-фажр ал-козиб — устундек тик турадиган ёлғон тонг ва ал-фажр ас-содиқ — уфқ бўйлаб ётиб, ёнга ёйиладиган ҳақиқий тонг деб аташган. Бомдод намози ҳам, рўза ҳам иккинчисидан бошланади. Бунда ихтилоф йўқ.
Ёлғон тонг аслида нима
Астрономлар бу устунни яхши билишади ва уни бурж нури (зодиакал нур) деб аташади. Сайёралар орасидаги фазо бўш эмас: унда юпқа, ясси чанг булути бор, зарралари асосан миллиметрнинг юздан биридан учдан биригача. Қуёш нури шу чангдан қайтади ва жуда қоронғи кечада биз уни уфқдан кўтарилган хира, қия конус сифатида кўрамиз.
Конус қия туради, чунки чанг сайёралар орбиталари билан бир текисликда ётади. Чанг қаердан келиши ҳали ўрганилмоқда: кўп қисми парчаланаётган кометалардан деб ҳисобланади, 2021-йилда эса НАСАнинг «Жуно» аппарати маълумотлари Ер яқинидаги чангнинг бир қисми ҳатто Марсдан келиши мумкинлигини кўрсатди.
Бизнинг кенгликларда у куз тонгларида, ҳеч қандай шафақ бошланмасидан олдин шарқда, баҳор оқшомларида эса ғарбда яхши кўринади. У Сомон йўлидек хира, шунинг учун ой ёки шаҳар чироқлари уни бутунлай яширади. Ҳақиқий тонг кучайгач эса унда шунчаки ғарқ бўлади.
Ҳақиқий тонг бутунлай бошқа ҳодиса. Бу Ернинг ўз ҳавосида сочилган қуёш нури: у уфқ устидаги атмосферани пастдан ёритади. Шунинг учун у ясси ётади ва ёнга ёйилади — худди ҳадисдаги имо-ишора каби.
Уч шафақ ва битта савол
Астрономлар қуёш чиқишидан олдинги вақтни Қуёш уфқдан қанчалик пастда эканига қараб бўлишади:
- Астрономик шафақ, Қуёш уфқдан 18° дан 12° гача пастда: кўзга ҳали тун, аммо энг хира юлдузлар сўна бошлайди.
- Денгиз шафақи, 12° дан 6° гача: уфқ кўрина бошлайди, денгизчиларга йўл топиш учун айнан шу керак бўлган.
- Фуқаролик шафақи, 6° дан 0° гача: ташқарида чироқсиз ўқиса бўладиган даражада ёруғ.
Ҳақиқий тонгнинг биринчи ипи шу шафақларнинг биринчиси атрофида қаердадир пайдо бўлади — айнан қаерда экани эса савол. Минг йил аввал Хоразмда Беруний уни тахминан 18° деб белгилаган. Бугунги усуллар тахминан 12° дан 20° гача: Бутунжаҳон ислом лигасида 18°, Мисрда 19,5°, Маккадаги Уммул-Қуро усулида 18,5°, Шимолий Америкада 15°, Ўзбекистон мусулмонлари идораси усулида эса 15,5°.
Нега бунчалик фарқ? Қисман одамлар чиқиб, ўз кўзи билан кузатгани учун. 1984–1987-йилларда Мисрнинг НРИАГ миллий институти астрономлари тўрт жойда биринчи оқ нурни кузатиб, уни ўртача Қуёш тахминан 14,7° пастда турганда қайд этишган. Британия, Шимолий Америка ва Ар-Риёдда бир йил давом этган кузатувлар, 2024-йилда Шимолий Америка Фиқҳ кенгаши учун Мустафо Умар умумлаштирганидек, асосан 12° дан 18° гача қийматларни берган. Намлик, чанг, денгиз сатҳидан баландлик, йил фасли ва кузатувчининг кўзи — ҳаммаси бу пайтни суради.
Бу олимларнинг чин ихтилофи, у холис ният билан юзага келган. Кундалик амал учун энг оқилона йўл — ўз жамоангиз тақвимига, бизда Ўзбекистон мусулмонлари идораси эълон қилган тақвимга амал қилиш, аниқ саволлар билан эса интернетдаги баҳсга эмас, маҳаллий олим ёки масжидингиз имомига мурожаат қилишдир.
Кўпчилигимиз ҳеч кўрмаган тонг
Энди ноқулай қисми. 2016-йилда Фабио Фалки ва ҳамкасблари тунги осмон ёрқинлигининг жаҳон атласини эълон қилишди. Уларнинг топишича, дунё аҳолисининг 80 фоиздан кўпроғи ёруғлик ифлосланган осмон остида яшайди, Сомон йўли эса инсониятнинг учдан биридан кўпроғига кўринмайди. 2023-йилда Кристофер Киба жамоаси кўнгилли кузатувчилар маълумотларига таяниб, тунги осмон йилига қарийб 10 фоизга ёрқинлашаётганини аниқлади.
Тошкентдек шаҳарда бурж нури умуман кўринмайди, ҳақиқий тонгнинг илк оқлигини ҳам кўча чироқлари ювиб кетади. Қишлоқдаги боболаримиз иккала нурни ҳам кўриб танишарди. Биз эса уларни тақвимдан биламиз. Ҳисоб-китоб ишончли восита, олимлар ҳам уни қабул қилади, аммо осмон соат бўлишдан тўхтаганида нимадир йўқолди.
Бу йил чўлга боришнинг иложи бўлмаса, кичикдан бошланг. Эртага Бомдод намозидан олдин хонадаги чироқни ўчириб, бир дақиқа деразадан шарққа қаранг. Балки ипни кўрмассиз. Аммо оят қарашимизни сўраган томонга қараган бўласиз — сезиш одати ана шундан бошланади.
Манбалар
- Qur’on 2:187 — quran.com
- Sahihi Buxoriy, 1916 (Adiy ibn Hotim va ikki ip) — sunnah.com
- Sahihi Buxoriy, 4509 (keng yostiq) — sunnah.com
- Sahihi Buxoriy, 1918 (Bilol va Ibn Ummi Maktum) — sunnah.com
- Sahihi Buxoriy, 621 (ikki tong ishorasi) — sunnah.com
- Sahihi Muslim, 1094b — sunnah.com
- Burj nuri (zodiacal light) — Wikipedia
- Jorgensen et al., 2021 — Distribution of interplanetary dust detected by the Juno spacecraft, JGR Planets
- Shafaq: fuqarolik, dengiz va astronomik — Wikipedia
- PrayTimes.org — hisoblash usullari va Bomdod burchaklari
- Hassan et al., 2014 — Naked eye observations for morning twilight at different sites in Egypt, NRIAG Journal of Astronomy and Geophysics 3(1)
- Mustafo Umar, 2024 — Fifteen or Eighteen Degrees, Shimoliy Amerika Fiqh kengashi
- Falchi et al., 2016 — The new world atlas of artificial night sky brightness, Science Advances
- Kyba et al., 2023 — Citizen scientists report global rapid reductions in the visibility of stars from 2011 to 2022, Science
- Суратлар: муқова — Zdeněk Bardon (bardon.cz)/ESO, Wikimedia Commons, CC BY 4.0; Ла-Силья устида бурж нури ва Зуҳра — Zdeněk Bardon (bardon.cz)/ESO, Wikimedia Commons, CC BY 4.0; ХКСдан Тошкент — NASA Johnson Space Center, Wikimedia Commons, жамоат мулки.
Яна ўқинг
