Тонгдаги таҳорат: сув, совуқ ва уйғониш
Пайғамбар ﷺ таҳорат суви ҳақида нима деган, совуқ уйғонаётган танага нима қилади — ва нега илиқ сув ҳам бемалол бўлади.
Тошкентда январь тонги. Уй қоронғи, пол совуқ, жўмракдан оқаётган сув эса гўё ҳозиргина Чимён қорларидан тушгандек. Кафтингизни йиғиб, биринчи ҳовуч сувни юзингизга олиб борасиз — ва бир сония нафасингиз қайтиб қолади.
Мусулмонлар ўн тўрт асрдан бери тонг отмасдан шуни қилиб келишади: таҳорат — намоздан олдинги ювиниш. Бу аввало ибодат. Лекин шу билан бирга, у қоронғида одам қўли етадиган энг самарали уйғониш усулларидан бири ҳамдир. Ушбу мақола иккаласи ҳақида: анъана сув ҳақида нима дейди ва илм совуқ ҳақида нимани айта олади, нимани айта олмайди.
Сув нимани олиб кетади
Қуръон таҳоратни битта оятда (5:6) баён қилади: юзни ювиш, қўлларни тирсакларгача ювиш, бошга маш тортиш, оёқларни тўпиқларгача ювиш. Шу оят совуқ тонгда эслаб қолишга арзийдиган жумла билан тугайди:
مَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُۥ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
“Аллоҳ сизларга қийинчилик туғдиришни истамайди, балки сизларни поклашни ва сизларга неъматини тўлиқ қилишни истайди — шояд шукр қилсангиз.” (маъно таржимаси)
Qur’an 5:6
Пайғамбар ﷺ ўша бир неча дақиқада нима бўлишини шундай тасвирлаганки, оддий юмуш бутунлай бошқа нарсага айланади:
“Мусулмон — ёки мўмин — банда таҳорат қилиб, юзини ювганда, кўзи билан қараган ҳар бир гуноҳи сув билан, ёки сувнинг сўнгги томчиси билан юзидан чиқиб кетади. Қўлларини ювганда, қўллари қилган ҳар бир гуноҳ улардан сув билан чиқиб кетади… Оёқларини ювганда, оёқлари борган ҳар бир гуноҳ сув билан чиқиб кетади… токи гуноҳлардан пок бўлиб чиқади.” (маъно таржимаси)
— Саҳиҳ Муслим 244, Абу Ҳурайрадан ривоят
Тасвир қанчалик жисмоний эканига эътибор беринг: юз, қўллар, оёқлар — ҳар бири қилган ишидан ювилади. Таҳорат яна нима бўлмасин, у тун билан кун ўртасига тортилган аниқ чизиқдир.
Совуқ сув уйғонаётган танага нима қилади
Ўша сонияда ўлчаб бўладиган нарса юз беради. Совуқ сув юзга — айниқса пешона ва кўз атрофидаги терига — текканда, юз нервлари мия устунига сигнал беради ва юрак қисқа муддат секинлашади. Физиологлар буни шўнғиш рефлекси деб аташади ва бу рефлекс бизда ҳам, тюлень ва китларда ҳам бор. У юз нафас ушлаб совуқ сувга ботирилганда энг кучли бўлади; жўмракдан олинган бир ҳовуч сув унинг анча юмшоқ кўринишини уйғотади.
Демак, совуқ сувнинг юзга биринчи таъсири, қизиғи, безовта қилувчи эмас, балки тинчлантирувчидир. Тетиклаштирувчи таъсир эса умуман теридаги совуқдан келади. 2000 йилдаги машҳур тадқиқотда Петр Шрамек бошчилигидаги чех олимлари ёш эркакларни бир соат давомида бўйингача сувга ўтқазиб қўйишган. 14 °С да уларнинг қонидаги норадреналин — организм тетиклик ва диққатни ошириш учун ишлатадиган кимёвий воситачи — даражаси тахминан 530 фоизга ошган.
Энди ҳалол қисми. Бу бутун тананинг бир соатлик чўмилиши эди, юз ва қўлларга бир неча ҳовуч сув эмас. Бизнинг билишимизча, таҳоратнинг ўзи гормонларга қандай таъсир қилишини ҳеч ким ўлчамаган ва бунинг аксини даъво қилмаслик керак. Айтиш мумкин бўлган гап камтарона, лекин фойдали:
- Теридаги совуқ сув уйқучанлик билан рақобат қиладиган кучли, кескин сигнал. Кўпчилик у уйғотаётганини ҳис қилади ва физиология бунинг яхши сабабларини беради.
- Уйғонгандан кейинги карахтликнинг ҳам номи бор — уйқу инерцияси. Патрисия Тасси ва Ален Мюзенинг 2000 йилги шарҳида у ҳатто тўлиқ тунги уйқудан кейин ҳам бўладиган, тетиклик пасайган қисқа давр сифатида тасвирланади. Туриш, ҳаракатланиш ва ювиниш уни ўтказиб юборишга ёрдам беради.
- Таҳорат саломатлик учун мўжиза яратмайди. Интернетдаги совуқ сув “иммунитетни оширади” ёки “ёғ ёқади” деган даъволар эрталабки ювиниш бера оладиган нарсадан анча узоққа кетади.
Қийинчиликдаги таҳорат — ва нега сув совуқ бўлиши шарт эмас
“Аллоҳ гуноҳларни ўчириб, даражаларни кўтарадиган нарсани сизларга айтайми?” Улар: “Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули”, дедилар. У зот: “Қийинчиликларга қарамай таҳоратни тўлиқ қилиш, масжидларга кўп қадам босиш ва намоздан кейин кейинги намозни кутиш. Мана шу рибот (сабот билан қўриқлаш)дир”, дедилар. (маъно таржимаси)
— Саҳиҳ Муслим 251, Абу Ҳурайрадан ривоят
Имом Нававий Саҳиҳ Муслимга ёзган шарҳида бу ердаги “қийинчилик”ка қаттиқ совуқ ва бадан оғриғи ҳам киришини тушунтирган. Савоб қийин пайтда таҳоратни тўлиқ ва пухта қилиш учун берилади — қийинчилик излаш учун эмас. Ислом ҳеч қаерда совуқ сувни талаб қилмайди. Илиқ сув билан таҳорат мутлақо дуруст ва юқоридаги оят қийинчилик мақсад эмаслигини очиқ айтади.
Шунинг учун агар совуқ сувдан кекса ота-онангизнинг бўғимлари оғриса ёки бола йиғласа, сувни иситинг. Тетиклаштирувчи салқинликни истасангиз, юзга охирги ҳовучни салқин қолдириш мумкин. Иккаласи ҳам анъана доирасида.
Тонг учун сокин тартиб
Амалий фикр оддий: тургандан кейинги энг биринчи ишингиз таҳорат бўлсин — телефондан ҳам, ошхонадан ҳам олдин. Шунда будилникнинг борадиган манзили пайдо бўлади. Ўзбекистонда кўпчилик ҳанафий мазҳаби бўйича ўрганадиган тартиб мана бундай:
- Қалбда ният қилиб, Бисмиллоҳ дейсиз.
- Қўлларни билаккача уч марта ювасиз.
- Оғизни уч марта, сўнг бурунни уч марта чаясиз.
- Юзни соч чизиғидан ияккача ва қулоқдан қулоққача уч марта ювасиз.
- Қўлларни тирсаклар билан бирга, аввал ўнгини, сўнг чапини уч марта ювасиз.
- Ҳўл қўл билан бошга маш тортасиз, сўнг қулоқларга.
- Оёқларни тўпиқлар билан бирга, аввал ўнгини, сўнг чапини уч марта ювасиз.
Ҳанафий мазҳабида булардан тўрттаси фарз: юзни ювиш, қўлларни тирсаклар билан ювиш, бошнинг камида тўртдан бирига маш тортиш ва оёқларни тўпиқлар билан ювиш. Қолганлари суннат. Тафсилотлар учун — таҳоратни нима бузади, боғлам бўлса нима қилиш керак — масжидингиз имомидан сўраган маъқул.
Агар Сафадан фойдалансангиз, будилникни ўчириш усулларидан бири — бошқа хонадаги буюмнинг штрих-коди ёки QR-кодини сканерлаш. Баъзилар ўша буюмни ювиниш жойи ёнига қўяди — совун шишаси, токчадаги банка, — шунда будилникни ўчиришнинг ягона йўли аллақачон сувга олиб боради.
Буларнинг ҳеч бири январда биринчи ҳовуч сувни илиқроқ қилмайди. Лекин ўша кичик силкиниш нима эканини билиш фойдали: бизнинг туримиздан ҳам қадимийроқ рефлекс, тана тушунадиган сигнал ва — Пайғамбар ﷺ сўзлари билан айтганда — уйқудан кўра кўпроқ нарсанинг ювилиши.
Манбалар
- Qur’on 5:6 — quran.com
- Sahih Muslim 244 — sunnah.com
- Sahih Muslim 251 — sunnah.com
- Navaviy, Sahih Muslim sharhi — qiyinchilikda tahoratni to‘liq qilish bobi (arabcha)
- Godek va Freeman — Physiology, Diving Reflex, StatPearls (NCBI Bookshelf)
- Šrámek va boshq., 2000 — Human physiological responses to immersion into water of different temperatures, European Journal of Applied Physiology
- Tassi va Muzet, 2000 — Sleep inertia, Sleep Medicine Reviews
- Суратлар: муқова (Ёкогамадаги Жоме масжидининг таҳоратхонаси) — KQuhen, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Угом-Чотқол дарёси — Ҳумоюн Меҳридинов, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; тоғора ва обдаста тасвирланган коса, Лувр — Faqscl, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Амр ибн ал-Ас масжиди — Nan deko, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
Яна ўқинг
