Қоронғида масжидга юриш

Тонгдан олдинги қадамлар учун нур ваъдаси, ҳар кунги юриш ҳақида илм нима дейди ва Бомдодга хавфсиз бориш йўллари.

SМуаллиф Safa jamoasi · 24 сентябр 2026 · 5 дақиқа ўқиш

Тошкент маҳалласида кузги тонг, соат бешдан сал ўтган. Кўча шунчалик жимки, ариқдаги сувнинг шилдираши эшитилади. Дарвоза ғичирлайди, қўлида фонар ушлаган, иссиқ чопон кийган отахон кўчага чиқади. Кўча охирида масжид деразаларида аллақачон чироқ ёниб турибди, кичик гумбаз устида эса меҳмонлар учун қолдирилган чироқдек яшил нур.

У секин юради, қўшни дарвозадан чиққан қўшниси билан саломлашади ва улар бирга кетишади. Ҳеч ким шошмайди. Бир неча дақиқадан кейин кўча яна бўшаб қолади, ярим соатдан кейин эса ўша одамлар томлар устидаги осмон сиёҳрангдан кулрангга айланганда қайтиб келишади. Бу ҳар қандай мусулмон шаҳридаги энг қадимги йўллардан бири ва энг кам эътибор бериладиганларидан бири.

Қоронғидаги қадамлар учун хушхабар

“Қоронғида масжидларга юрувчиларга Қиёмат кунидаги тўлиқ нур билан хушхабар беринг.” (маъно таржимаси)

— Сунан Абу Довуд 561 (ал-Албаний баҳосига кўра саҳиҳ) ва Жомеъ ат-Термизий 223 (Даруссалам баҳосига кўра саҳиҳ), Бурайда ривояти

Бу ваъдада гўзал мувозанат бор. Йўл қоронғида босилади, мукофот эса нур. Гап айнан кўчалар қоронғи бўладиган икки намоз ҳақида: кечки Хуфтон ва тонг отмасдан олдинги Бомдод. Одамларга масжидга бориш энг қийин бўладиган намозлар ҳам айнан шу иккиси.

Бошқа ривоятларда қадамларнинг ўзи саналади. Абу Ҳурайра ривоят қилади: киши уйида таҳорат олиб, фарз намозини адо этиш учун Аллоҳнинг уйларидан бирига юрса, бир қадами гуноҳини ўчиради, иккинчиси даражасини кўтаради (Саҳиҳ Муслим 666, маъно таржимаси). Усмон ибн Аффон эса ривоят қилади: ким Бомдодни жамоат билан ўқиса, гўё бутун кечани намоз билан ўтказгандек бўлади (Саҳиҳ Муслим 656, маъно таржимаси).

Киши намозни масжидда ўқиши керакми ёки уйда, бу эркаклар ва аёллар учун қандай фарқ қилади — бу ўз тафсилотларига эга фиқҳ масаласи; буни маҳаллангиз имомидан сўраган маъқул. Бу мақола эса йўлнинг ўзи ва у йўлни босган ҳар кимга нима бериши ҳақида.

Ҳар кунги пиёда юриш танага нима беради

Ўн йиллар давомида сеҳрли рақам кунига 10 000 қадам деб ҳисобланган. Бу рақам 1960-йилларда япон қадам ўлчагичининг реклама шиори сифатида пайдо бўлган. 2022-йилда Массачусетс университетидан Аманда Палуч бошчилигидаги гуруҳ буни пухта текшириб чиқди. Улар дунё бўйлаб 15 та тадқиқот маълумотларини бирлаштирди: 47 471 нафар катталар қадам ўлчагич тақиб юрган, кейин улар тахминан етти йил кузатилган.

Энг фаол чоракдаги одамларда, кунига тахминан 10 900 қадам, тадқиқот давомида вафот этиш хавфи энг кам фаол чоракдагиларга, тахминан 3500 қадамга нисбатан 53 фоиз паст бўлган. Ҳатто иккинчи чоракда, 5800 қадам атрофида, хавф 40 фоиз паст эди. Олтмишдан ошганларда фойда тахминан 6000–8000 қадамда, ёшроқларда эса 8000–10 000 қадамда тўхтаб қолган.

Икки эслатма. Бундай тадқиқот исботни эмас, боғлиқликни кўрсатади: кўп юрадиганлар бошқа сабабларга кўра ҳам соғломроқ бўлиши мумкин. Рақамлар эса битта юришни эмас, бутун кунни тасвирлайди. Аммо улар муҳим бир фикрни таъкидлайди. Масжидга бориб-келиш, ҳар томонга сокин қадам билан ўн дақиқадан, тахминан икки минг қадам қўшади. Кунига икки марта, Бомдод ва Хуфтонда, бу олтмиш ёшли одамга керакли қадамларнинг салмоқли қисми.

Ёруғлик, кайфият ва уйга қайтиш

Бомдоддан олдин қоронғи, шунинг учун у ёққа боришда деярли кундузги ёруғлик бўлмайди. Қайтишда эса бошқача. Ўзбекистонда қуёш Бомдод кирганидан бир соатдан кўпроқ вақт ўтиб чиқади ва сиз масжиддан чиққанингизда осмон кўпинча оқара бошлаган бўлади. Бу эрта шафақ ўша куни кўзингиз кўрадиган биринчи ёруғлик, организмнинг ички соати эса ўз ритмини айнан тонгги ёруғликка қараб созлайди.

2021-йилда Буюк Британия Биобанкидаги 400 000 дан ортиқ катталар устида ўтказилган тадқиқотда Ангус Бернс, Шон Кейн ва ҳамкасблари кундузи очиқ ҳавода ўтказилган ҳар бир қўшимча соат тушкунлик эҳтимолининг пастлиги, эрталаб осонроқ туриш, камроқ чарчоқ ва уйқусизлик аломатларининг камлиги билан боғлиқлигини аниқлади. Яна такрорлаймиз, бу исбот эмас, боғлиқлик. Ҳаракат ҳам ёрдам беради: Мэттью Пирс ва ҳамкасбларининг 2022-йилда JAMA Psychiatry журналида чоп этилган шарҳига кўра, ҳафтасига тахминан икки ярим соат тез юришга тенг фаолликдаги катталарда тушкунлик хавфи 25 фоиз паст бўлган, ҳатто бунинг ярми ҳам хавфнинг 18 фоиз пастлиги билан боғлиқ эди.

Тонг отмасдан олдинги маҳалла

Йўлнинг қандай ҳис қилинишини рақамлар бера олмайди. Тонгдан олдинги ҳаво куннинг энг тоза ҳавоси. Тушда ҳеч қачон кўрмайдиган нарсаларни пайқайсиз: ҳўл баргларнинг ҳиди, йўлдан ўтаётган мушук, кимдир чойнак қўяётган ошхонада ёнган чироқ. Қоронғи кўчада ёритилган масжид шаҳардаги бутунлай уйғоқ ягона жойдек туюлади.

Ичкарида сафлар Жумадагига қараганда қисқароқ ва ҳамма бир-бирини танийди. Отахонлар деярли доим биринчи келишади. Уларнинг кўпчилиги қирқ йилдан бери қорда ҳам, жазирамада ҳам ўша кўчадан ўша масжидга қатнайди, эшик олдидаги саломлари эса бу намознинг кутиб олишининг бир қисми. Кейин кимдир чойга қолади; кўпчилик эса кулранг ёруғликда, келгандагидан бироз енгил бўлиб, уйга қайтади.

Қоронғида хавфсиз юриш

Қоронғида юришнинг ҳақиқий хавфлари бор, асосан машиналар ва нотекис йўл туфайли. Ҳайдовчи қоронғи кийимдаги одамни сиз ўйлагандан анча кеч кўради. Бир неча одат катта фарқ қилади:

• Кўриниб туринг: оч рангли кийим кийинг ёки куртка ё сумкангизга нур қайтарувчи тасма ёпиштиринг. Кичик фонар олинг ёки телефон чироғини ёқинг.
• Пиёдалар йўлаги бўлмаган жойда қаршидан келаётган машиналарга юзма-юз юринг, шунда уларни кўриб, четга чиқа оласиз.
• Ёритилган жойдан ўтинг ва ҳайдовчи сизни кўрди, деб ҳеч қачон ўйламанг.
• Оёғингиз остига қаранг: бузилган асфалт, очиқ ариқлар ва қишда муз — йиқилишнинг одатий сабаблари. Яхши пойабзал тезликдан муҳимроқ.
• Бирга боринг: ўша кўчадаги қўшни тўшакда қолгингиз келган тонгларда ҳам ҳамроҳ, ҳам хавфсизлик, ҳам далда бўлади.

Сафа будилнигида қўнғироқ тўхташидан олдин маълум миқдорда қадам юришни сўрайдиган вазифа бор. Бу бош ҳали ухлаб ётганда оёқларни ҳаракатга келтиришнинг яхши усули. Аммо бу юришнинг энг яхши кўринишида экран умуман йўқ: у дарвозангиздан масжид эшигигача бўлган йўл.

Қоронғидаги йўл қисқа. У ёққа ўн дақиқа, бу ёққа ўн дақиқа. Аммо бу ҳаётдаги манзил ҳам, унга олиб борадиган ҳар бир қадам ҳам ҳисобга олинадиган кам сонли йўллардан бири.

Манбалар

• Sunan Abu Dovud 561 — sunnah.com
• Jome’ at-Termiziy 223 — sunnah.com
• Sahih Muslim 666 — sunnah.com
• Sahih Muslim 656 — sunnah.com
• Paluch et al., 2022 — Lancet Public Health, qadamlar va o‘lim xavfi00302-9)
• Burns et al., 2021 — Journal of Affective Disorders, kunduzgi yorug‘lik, kayfiyat va uyqu
• Pearce et al., 2022 — JAMA Psychiatry, jismoniy faollik va tushkunlik
• Суратлар: муқова — Ахрорбек Собиров, Амир Ҳамза масжиди тунда, Wikimedia Commons, CC BY 4.0; эски шаҳар кўчаси — Ymblanter, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Минораи Калон — Давиде Мауро, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0