Қибла: йўналиш ва компас

Нега Тошкент қибласи тахминан 240°, Беруний бу масалани минг йил олдин қандай ечган ва телефондаги компасга «саккизлик» нима учун керак.

SМуаллиф Safa jamoasi · 30 июл 2026 · 5 дақиқа ўқиш · 🤲 1 дуо

Тошкентдаги танишингиздан Макка қайси томонда, деб сўранг — кўпчилик мактаб харитасида тўғри чизиқ тортгандек жануби-ғарбни кўрсатади. Бу яқин, лекин унчалик аниқ эмас. Тошкентдан ҳақиқий йўналиш шимолдан тахминан 240 даража бурчак остида бошланади — яъни аниқ ғарбдан ўттиз даража чамаси жануброқда.

Фарқ қаердан чиқади? Осон чалкаштириладиган икки нарсадан: Ернинг шаклидан ва телефонингиздаги компасдан. Бу мақола иккаласи ҳақида.

Думалоқ Ердаги йўналиш

Шар сиртида икки жой орасидаги энг қисқа йўл текис харитада чизадиган тўғри чизиқ эмас. У катта айлана ёйидир — маркази Ернинг маркази билан устма-уст тушадиган айлана; узоқ масофага учадиган самолётлар тахминан шундай йўлдан учади. Қибла — шу энг қисқа ёй сиз турган жойдан қайси томонга йўл олиши.

Тошкентдан Каъбагача шу ёй бўйлаб тахминан 3530 километр, у эса тахминан 240° бурчак остида йўлга чиқади. Агар ўзгармас йўналиш чизиғи бўйлаб — одатдаги Меркатор харитасида тўғри кўринадиган чизиқ бўйлаб — юрсангиз, тахминан 231° чиқади. Тўққиз даража кўп эмас, лекин аниқ компас қўшмаслиги керак бўлган хато айнан шундай бўлади.

Мана Ўзбекистоннинг бир нечта шаҳри учун ҳақиқий шимолдан ўлчанган қибла (бутун даражагача яхлитланган):

• Фарғона — 245°
• Тошкент — 240°
• Самарқанд — 240°
• Бухоро — 236°
• Хива — 227°
• Нукус — 224°

Ер шакли харита энг кўп алдайдиган жойда энг муҳим бўлади. 1970-йилларда Шимолий Америкада мусулмонлар текис харита кўрсатганидек жануби-шарққа юзланиш керакми ёки катта айлана бўйлаб шимоли-шарққа, деб баҳслашган. Охир-оқибат аксарият жамоалар С. Камол Абдалининг 1978-йилги китобидан кейин катта айлана йўналишини қабул қилди.

Телефонлардан олдин қибла қандай топилган

Илк авлодларда қибла кўпинча тарихчилар «халқ астрономияси» деб атайдиган усуллар билан аниқланган: қуёшнинг кун-тун тенглиги ва йил энг узун-қисқа кунларидаги чиқиш-ботиш нуқталари, баъзи ёрқин юлдузлар, ҳатто доимий эсадиган шамоллар орқали. Бу усуллар амалий ва кундалик ҳаёт учун етарлича аниқ эди.

IX асрдан бошлаб мусулмон математиклари бу саволни аниқ геометрияга айлантирдилар. Тахминан 850-йилларда Бағдод ва Дамашқда ишлаган Ҳабаш ал-Ҳосиб ва ундан кейинги олимлар сферик тригонометрияни кўп жиҳатдан шу саволга жавоб топиш учун ривожлантирдилар. 973-йилда Хоразмнинг Кат шаҳрида — ҳозирги Қорақалпоғистон ҳудудида — туғилган Абу Райҳон Беруний шаҳарлар координаталарига бағишланган «Таҳдид» китобида қибла масаласини бир неча мустақил усулда ечган. XIV асрга келиб Дамашқда Шамсиддин ал-Халилий кенглик ва узунликнинг 2880 та бирикмаси учун қибла жадвалини тузган.

Ҳар ким фойдаланиши мумкин бўлган гўзал табиий текширув ҳам бор. Йилига икки марта Маккада туш пайтида қуёш тўппа-тўғри Каъба устида туради: 27 ёки 28 майда Макка вақти билан 12:18 да ва 15 ёки 16 июлда 12:27 да. Ўша лаҳзада Ернинг кундуз бўлиб турган бутун ярмида тик қўйилган таёқнинг сояси қибладан айнан тескари томонга тушади. Тошкентда бу маҳаллий вақт билан 14:18 ва 14:27 га тўғри келади.

Магнит шимол ва ҳақиқий шимол

Қибла ҳақиқий шимолдан — географик Шимолий қутб йўналишидан ҳисобланади. Компас стрелкаси ва телефонингиздаги магнит датчик эса бошқа жойда жойлашган магнит шимолни кўрсатади. Иккаласи орасидаги бурчак магнит оғиш дейилади; у жойдан жойга ва йилдан йилга секин ўзгариб боради.

Жаҳон магнит модели (WMM2025) бўйича ҳозир магнит оғиш Тошкентда шарққа тахминан 5,7°, Самарқандда 5,3°, Нукусда 7°; Москвада эса тахминан 12°. Демак, Тошкентда оғишни ҳисобга олмайдиган оддий компас қиблани олти даража чамаси хато кўрсатади. Бошқача айтганда, оддий магнит компасда Тошкент қибласи 240° эмас, тахминан 234–235° бўлади.

Сафа компаси буни ҳисобга олади: у сизнинг жойингиз учун магнит оғишни ҳисоблаб, қиблани ҳақиқий шимолга нисбатан кўрсатади.

Телефондаги компас нега «адашади»

Телефон Ернинг магнит майдонини магнитометр деб аталадиган жуда кичик датчик орқали сезади. Бу майдон кучсиз — Тошкентда тахминан 54 микротесла. Оддий музлаткич магнити ундан юз баробарча кучли, шунинг учун яқин атрофдаги деярли ҳар қандай магнитли нарса уни босиб кетиши мумкин.

• Ғилофдаги магнит, машинадаги магнитли ушлагич ёки магнитли қувватлагич.
• Ноутбук, карнай, металл стол, темир-бетон девор ёки пол.
• Машина салони ёки лифт ичи — деярли ҳар доим ишончсиз.

Телефоннинг ўзида ҳам динамик ва бошқа қисмлардан келиб чиқадиган кичик магнит «из» бор. Телефонни секин «саккизлик» шаклида ҳаракатлантирсангиз, дастур бу изни турли томондан ўлчаб, уни айириб ташлайди. Шунинг учун кўрсаткич ишончсиз бўлса, Сафа ҳавода саккизлик чизишни сўрайди ва компас тинчланмагунча циферблат остида кичик огоҳлантиришни сақлаб туради.

Хонадаги энг яхши компас

Масжид қиблани аллақачон билади: унинг меҳроби — олд девордаги токча — синчиклаб ўлчаган одамлар томонидан жойлаштирилган ва намозхонлар сафлари унга қараб тизилади. Масжидда намоз ўқиётганингизда сафларга эргашинг, телефонни чўнтакдан олманг — у ерда у энг ноаниқ асбоб.

Ва хотиржамлик учун бир сўз. Мумтоз уламолар, жумладан Ўзбекистонда амал қилинадиган ҳанафий мазҳаби олимлари тушунтиришича, Маккадан узоқдаги киши имкон қадар Каъба томонига юзланиши лозим; виждонан ўқилган намозни бир неча даража бузмайди. Аниқ саволингиз бўлса, маҳаллангиз масжиди имомидан сўранг.

Сафа будилнигидаги «қибла» вазифаси ҳам шу компасдан фойдаланади: будилникни ўчириш учун қиблага юзланиб, телефонни бир неча сония қимирлатмай ушлаб турасиз. Бу сизни ўрнингиздан турғазади ва тонгни йўналиш билан бошлайди. Компасга ишониб бўлмаса ҳам, будилник сизни қамаб қўймайди — фавқулодда чиқиш йўли доим бор.

Сафада қиблани топинг ↗

Манбалар

• Qur’on, 2:144 — quran.com
• Qibla — Wikipedia (qiblani aniqlash tarixi, Devid King tadqiqotlari, Shimoliy Amerikadagi bahs)
• Schwartz — Al-qibla and the new spherical trigonometry: Beruniy va al-Marrakushiy misolida
• Soyaga qarab qiblani aniqlash — Wikipedia (ingl.)
• NOAA NCEI — Jahon magnit modeli (WMM2025) va og‘ish kalkulyatori
• Magnit maydon kattaliklari tartibi — Wikipedia (ingl.)
• Мақоладаги йўналиш ва масофалар Каъба (21,4225° ш. к., 39,8262° ш. у.) учун катта айлана формуласи билан ҳисобланган.
• Суратлар: муқова — Адли Ваҳид (Базиль Морен таҳрири), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; қибла компаси — Khalili Collections, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Калон масжиди меҳроби — Bgag, Wikimedia Commons, CC0; магнит компас — Снеҳа Г. Гупта, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.