Намоз вақтлари қандай ҳисобланади

Экрандаги ҳар бир дақиқа — қуёшнинг бурчаги. Беш вақт, ЎзМИ усулининг 15,5 даражаси ва нега масжид вақти барибир бир-икки дақиқа фарқ қилиши мумкин.

SМуаллиф Safa jamoasi · 4 август 2026 · 6 дақиқа ўқиш

2026-йил 22-сентябрь учун Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг Тошкент бўйича расмий тақвими: Бомдод 04:51, қуёш чиқиши 06:10, Пешин 12:16, Аср 16:32, Шом 18:25, Хуфтон 19:39. Сафа ҳам айнан шу олти вақтни дақиқасигача кўрсатади. У ҳеч қаердан ҳеч нарса юклаб олмаган — телефон уларни сананинг ўзидан ва сиз турган жойдан ҳисоблаб чиқди.

Шунинг учун намоз вақтлари интернетсиз ҳам ишлайди — самолётда, тоғда, алоқа йўқ қишлоқда. Бу яна шуни англатадики, ҳар бир дақиқа ортида ҳисоб-китоб туради. Мана у қандай ишлайди ва нега масжид тақвими иловадан барибир бир неча дақиқага фарқ қилиши мумкин.

Осмонга ёзилган беш вақт

Ҳар бир намоз вақти қуёшнинг бирор ҳолатига боғланган. Қуръон ва Суннат бу лаҳзаларни одамлар кўра оладиган белгилар орқали таърифлайди; астрономия эса уларни рақамларга айлантиради, холос.

• Бомдод ҳақиқий тонг — қуёш ҳали уфқдан анча пастда турганда уфқ бўйлаб ёйиладиган илк хира ёруғлик билан киради.
• Пешин қуёш куннинг энг баланд нуқтасидан — заволдан ўтган заҳоти киради.
• Аср соя билан ўлчанади. Кўпчилик мазҳабларда у буюмнинг сояси ўз узунлигига (тушдаги қисқа сояси ҳам қўшилган ҳолда) тенг бўлганда киради. Ўзбекистонда амал қилинадиган ҳанафий мазҳабида эса соя буюм узунлигидан икки баробар бўлганда (яна тушдаги соя қўшилган ҳолда) киради.
• Шом қуёш ботганда, унинг юқори чети кўздан йўқолганда киради. Астрономлар бу лаҳзани уфқдан 0,833° пастда деб ҳисоблайди, чунки ҳаво қуёш нурини синдиради ва қуёш геометрик жиҳатдан ботиб бўлган бўлса ҳам, уни ҳали кўриб турамиз.
• Хуфтон кечки шафақ нури йўқолганда киради. Уламолар бу қизил шафақми ёки ундан кейин келадиган оқ шафақми, деган масалада турлича фикр билдирганлар.

Бомдод намозининг вақти тонг отгандан то қуёш чиқмагунча давом этади.

— Саҳиҳи Муслим, 612 (маъно таржимаси)

Соя қоидаси сезиларли фарқ беради. Тошкентда июнь охирида ҳанафий Аср бошқа мазҳаблардагидан тахминан бир соату чорак кейин киради; декабрда ҳам фарқ ярим соатдан кўп. Шунинг учун Тошкент тақвимини бошқа мазҳаб бўйича тузилган тақвим билан солиштирсангиз, аввал Аср созламасини текширинг.

Бомдод ва Хуфтон: уфқ остидаги бурчак

Туш, қуёш чиқиши ва ботиши — ҳеч ким баҳслашмайдиган аниқ ҳодисалар. Тонг ва шафақ эса бошқача: ёруғлик аста-секин кучаяди ва сўнади. «Тонгнинг илк нури»ни рақамга айлантириш учун астрономлар қуёшнинг уфқдан пастдаги бурчагидан фойдаланади. 6° да ташқарида ҳали анча ёруғ, 12° да денгизда уфқ зўрға кўринади, 18° да эса осмон бутунлай қоронғи.

Ҳақиқий тонгдан олдин ёлғон тонг ҳам бўлади — кўтарилиб, сўнг сўниб кетадиган хира, тик ёруғлик устуни (зодиак нури — космик чангда сочилган қуёш нури). Намоз вақти эса ҳақиқий тонг — уфқ бўйлаб ёнга ёйиладиган тонг билан киради.

Ҳақиқий тонгни айнан қайси бурчак белгилаши — ҳисоблаш усуллари айнан шу ерда фарқланади. Бу астрономия ҳақидаги баҳс эмас: бу тонг қачон кўзга кўриниши ҳақидаги турлича қарорлардир. Энг машҳур усуллардан баъзилари:

• Рабитат ал-Олам ал-Исломий (MWL): Бомдод 18°, Хуфтон 17°.
• Уммул Қуро (Макка): Бомдод 18,5°, Хуфтон Шомдан 90 дақиқа кейин.
• Миср бош геодезия бошқармаси: Бомдод 19,5°, Хуфтон 17,5°.
• ISNA (Шимолий Америка): Бомдод 15°, Хуфтон 15°.
• Россия мусулмонлари диний бошқармаси: Бомдод 16°, Хуфтон 15°.
• Ўзбекистон мусулмонлари идораси (ЎзМИ): Бомдод 15,5°, Хуфтон 15,5°, ҳанафий Аср ва Шом қуёш ботгандан 4 дақиқа кейин.

Бир даража қанчалик муҳим? Ўйлаганингиздан кўра кўпроқ, ёзда эса янада кўпроқ. Тошкентда 15,5° билан 18° орасидаги фарқ сентябрь, март ёки декабрда тахминан 14 дақиқа, июнь охирида эса тахминан 23 дақиқа. Ёзда қуёш уфқ остига қия йўл билан тушади, шунинг учун ҳар бир даражани узоқроқ босиб ўтади.

Кузатувчилар бу бурчакларни ҳамон текшириб келмоқда. Маскуфа ва ҳамкасбларининг 2024-йилги Индонезия тадқиқотида бир неча жойда осмон ёрқинлиги махсус асбоб билан ўлчанган ва ҳақиқий тонг уфқдан тахминан 19° дан 13,6° гача пастликда пайдо бўлгани аниқланган. Осмон қоронғироқ жойларда тонг эртароқ, ёруғлик ифлосланиши кўп жойларда эса кечроқ кўринган. Турли минтақалар турли рақамларни танлаганининг сабаби айнан шу тарқоқликда.

Сафадаги ЎзМИ усули

Ўзбекистон учун Сафа ЎзМИ усулини islom.uz сайтидагидек айнан қўллайди: Бомдод ва Хуфтон 15,5° да, ҳанафий Аср ва Шом қуёш ботгандан тўрт дақиқа кейин. Бундай бир неча дақиқалик эҳтиёт намоз тақвимларида кенг тарқалган. Бутун ҳисоб телефонингизда бажарилади, шунинг учун у йилнинг ҳар куни интернетсиз ишлайверади.

Ўзбекистондан ташқарида Сафа минтақангизда қабул қилинган усулни — масалан, MWL, ISNA ёки Уммул Қуро усулини — таклиф қилади, уни намоз созламаларида ўзгартириш мумкин.

Масжид вақти нега бир неча дақиқа фарқ қилиши мумкин

Ҳатто бир хил усулда ҳам масжиднинг босма тақвими билан илова бир-икки дақиқага, баъзан кўпроқ фарқ қилиши мумкин. Одатда бунинг оддий сабаби бор:

• Айнан қаерда. Узунликнинг бир даражаси — қуёш ҳаракатининг тўрт дақиқаси. Нукус билан Тошкент бир вақт минтақасида, лекин Нукусда Пешин тахминан 38 дақиқа кечроқ киради. Катта шаҳар ичида ҳам вақт сал силжийди.
• Эҳтиёт. Кўп тақвимлар ҳеч ким вақтидан олдин намоз ўқиб қўймаслиги учун вақтга бир дақиқа ёки ундан кўпроқ эҳтиёт қўшади.
• Яхлитлаш. Бир манба 04:51:40 ни 04:52 га яхлитлайди, бошқаси 04:51 ни кўрсатади.
• Азон ёки жамоат. Масжид тахтасидаги вақт жамоат намози бошланадиган вақт бўлиши мумкин, у эса кўпинча вақт кирганидан 15–30 дақиқа кейин бўлади.

Нега Бомдод ҳар куни силжийди

Ер қия ўқ атрофида айланади, шунинг учун тонг вақти йил давомида силжиб туради. Тошкентда Бомдод июнь ўрталарида тахминан 03:03 да, январь бошида эса тахминан 06:24 да киради — орадаги фарқ уч соатдан ортиқ. Бир кундан иккинчи кунга ўзгариш кичик, бир-икки дақиқа, шунинг учун қўлда қўйилган будилник бир ҳафта тўғри туюлади, кейин эса сездирмай адашишни бошлайди. Сафанинг Бомдод будилниги ҳар бир кун учун алоҳида қайта ҳисобланади.

Бугун кечқурун эртанги Бомдод вақтини кўриб қўйинг, уйғоқ бўлсангиз, ўша дақиқада ташқарига чиқинг. Шарқ томонда, жуда пастда осмон ўзгара бошлайди. Бу мақоладаги ҳамма нарса — шу ёруғликни синчиклаб таърифлаш усули, холос.

Намоз вақтларини текширинг ↗

Манбалар

• Qur’on, 4:103 — quran.com
• Sahihi Muslim, 612 — sunnah.com
• PrayTimes.org — namoz vaqtlarini hisoblash: ta’riflar va usullar (ingl.)
• Twilight — Wikipedia (ingl.)
• Maskufa va boshq., 2024 — Mazahib
• islom.uz — O‘zbekiston musulmonlari idorasi namoz vaqtlari
• Тошкент учун 22-сентябрдан бошқа вақтлар ЎзМИ параметрлари (15,5°/15,5°, ҳанафий Аср, Шом +4 дақ.) ва стандарт қуёш формулалари билан ҳисобланган.
• Суратлар: муқова — Kraftabbas, қуёш ботаётган пайтдаги Деггарон масжиди, Навоий вилояти, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; орбитадан тонг — НАСА Жонсон космик маркази, жамоат мулки; Қайравондаги қуёш соати — Tab59, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0; Бухоро — Адам Жонс, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.