Бомдодни ўтказиб юборсангиз

Ухлаб қолинган тонг — сиз ҳақингиздаги ҳукм эмас. Суннат нима дейди, психология нима қўшади ва энди нима қилиш керак.

SМуаллиф Safa jamoasi · 9 август 2026 · 5 дақиқа ўқиш

Хона аллақачон ёруғ. Кўзингизни тўлиқ очмасдан туриб, бу ёруғлик нимани англатишини биласиз: қуёш чиққан, Бомдод эса сиз ухлаб ётганингизда ўтиб кетган. Биринчи ҳис — иссиқ уят тўлқини.

Иккинчи фикр одатда бундан ҳам ёмонроқ: “Демак, мен бунга қодир эмасман.” Асл зарарни айнан шу фикр келтиради — ва у тўғри эмас. Бир тонг кечаги кеча ҳақида гапиради: қачон ётганингиз, телефон қаерда тургани, қанчалик чарчаганингиз ҳақида. Ким эканингиз ҳақида эса у ҳеч қандай якуний ҳукм чиқармайди.

Бу энг яхши инсонларнинг ҳам бошидан ўтган

Бир сафарда Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи васаллам) ва саҳобалар туннинг сўнгги қисмида дам олиш учун тўхташди. Билол ухламай, ҳаммани намозга уйғотишга ваъда берди. У туясининг эгарига суянди — ва уни ҳам уйқу элитди. Улар фақат қуёшнинг чети кўтарилганда уйғонишди.

Кейин бўлган воқеада заррача ғазаб йўқ. Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи васаллам) нима бўлганини хотиржам тушунтирдилар, қуёш тўлиқ чиқиб, оқаришини кутдилар ва сўнг уларга намоз ўқиб бердилар.

Аллоҳ жонларингизни хоҳлаган пайтида олди ва хоҳлаган пайтида қайтарди.

— Саҳиҳи Бухорий, 595 (маъно таржимаси)

Шунга ўхшаш сафар ҳақидаги батафсилроқ ривоятда (Саҳиҳи Муслим, 681) у зот саҳобаларга уйқуда бепарволик йўқлигини айтганлар: бепарво — бу уйғоқ ҳолда намозни кейинги намоз вақти киргунча қолдирган киши. Уйқу гуноҳ эмас. Танлов кўзимизни очганимиздан кейин бошланади.

Аввал — намоз

Демак, биринчи қадам оддий, ва у ҳис эмас, балки ҳаракат: намозни қазо қилиб ўқиш. Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи васаллам) бу борада аниқ қоида берганлар.

Ким намозни унутса ёки ухлаб қолса, унинг каффорати — эсига тушганда уни ўқишидир.

— Саҳиҳи Муслим, 684; шунингдек Саҳиҳи Бухорий, 597 (маъно таржимаси)

Ҳадисда нима йўқлигига эътибор беринг. У ўзингизни жазолашни талаб қилмайди ва устига ҳеч қандай жазо қўшмайди. Каффорат — намознинг ўзи, имкон бўлиши билан ўқилган намоз.

Битта амалий нозик жиҳат. Ўзбекистонда кўпчилик амал қиладиган ҳанафий мазҳабида қуёш чиқаётган пайтнинг ўзида намоз ўқилмайди. Агар айнан қуёш чиқишида уйғонган бўлсангиз, қуёш тўлиқ кўтарилишини кутинг — одатда бу тахминан 15–20 дақиқа деб ҳисобланади — сўнг намоз ўқинг. Юқоридаги воқеада ҳам худди шу сабрни кўрамиз. Ўз ҳолатингиз бўйича иккилансангиз, масжидингиз имомидан сўранг.

Нега уят ёмон ёқилғи

Гўё ўзингизга қаттиққўл бўлиш сизни жиддий қилиб тургандек туюлади. Тадқиқотлар эса аксини кўрсатади. Техас университети психологи Кристин Нефф 2003-йилда ўзига меҳр (self-compassion) тушунчасини илмий психологияга олиб кирган. У буни муваффақиятсизликдан кейин ўзингизга яхши дўстингизга қандай муносабатда бўлсангиз, шундай муносабатда бўлиш деб таърифлайди. Унинг уч қисми бор:

• Қаттиқ ҳукм ўрнига меҳр: “Оғир тонг бўлди”, “Мендан ҳеч нарса чиқмайди” эмас.
• Умумий инсонийлик: Бомдодга туришга ҳаракат қилган ҳар бир киши қачондир ухлаб қолганини эслаш — ҳатто саҳобалар ҳам.
• Онгли эътибор: афсусланишни ҳалол тан олиш, лекин унинг бутун ҳаётингиз ҳақидаги ҳикояга айланиб кетишига йўл қўймаслик.

Бу ўзингизни ҳамма нарсадан оқлаш дегани эмас. 2012-йилда Берклидаги Калифорния университетидан Жулиана Брейнс ва Серена Чен тўртта тажриба натижасини эълон қилишди. Бирида қийин сўз тестидан йиқилган талабалар ўзларига меҳр билан қарашга ундалгач, қайта топширишга фақат ўзига баҳо оширилган талабаларга қараганда узоқроқ тайёрланишди. Бошқасида ўз хатосини ўзига меҳр билан эслаган одамлар уни тузатишга ва такрорламасликка кўпроқ интилишди.

Кичикроқ бир тадқиқот ҳам шу томонни кўрсатади. Канададаги Карлтон университетидан Майкл Воул ва ҳамкасблари 119 нафар биринчи курс талабасини икки имтиҳон давомида кузатишди. Биринчи имтиҳон олдидан ўқишни орқага сурганини ўзига кечирганлар иккинчисида камроқ пайсалга солишди. Уят бизни уни келтириб чиқарган нарсадан узоқлаштиради. Кечирим эса қайтишга имкон беради.

Кейин — сабабини топинг

“Мен дангасаман” — ундан кейин ҳеч қандай қадам келмайдиган хулоса. Аниқ сабаб эса доим аниқ ечимни кўрсатади. Намозни ўқиб бўлгач, ўзингизга тўртта саволни хотиржам беринг:

• Қачон ётдим? Агар олти соатдан кам ухлаган бўлсам, сабаб аллақачон топилди.
• Будилник умуман чалдими? Телефон овозсиз режимдами, қуввати тугаганмиди ёки бошқа хонадами?
• Балки уни ўчириб, эслолмаётгандирман? Бу энг кўп учрайдиган ҳолат.
• Турдим-у, кейин “бир дақиқага” ётиб олдимми? Унда муаммо будилникда эмас, ундан кейинги икки дақиқада.

Бундай тонгда Сафа нима қилади

Агар Бомдод будилник вазифаси бажарилмасдан ўтиб кетса, Сафа қизил рангда милтилламайди ва койимайди. У сокин экран кўрсатади: чиққан қуёш, тасалли сўзи ва эртанги Бомдод вақти — кейинги қадам кўз олдингизда туради. Бу экранда хайрия сўрови йўқ. У ерда ҳеч нарса сотиб олиб бўлмайди, давомийликни эса пул билан қайтариб бўлмайди.

Давомийлик ҳалол қолади: ўтказиб юборилган тонг уни узади, энг узун давомийлигингиз эса сақланиб қолади. Агар бирор тонг бошқача бўлишини олдиндан билсангиз — сафар, касаллик — уни олдиндан ўтказиб юбориш мумкин, исталган етти кунда кўпи билан икки тонг. Будилникдан олдин уйғонсангиз эса, 15 дақиқа олдинги эслатмадаги “Уйғоқман” тугмаси вазифани олдинроқ бажаришга имкон беради — ва тонг ҳисобга киради.

Бугун кечқурун

Бутун режа бир кечага сиғади. Ўтказиб юборганингизни ортиқча изтиробсиз қазо қилинг. Тўрт саволга ҳалол жавоб беринг. Етарли уйқуга жой қоладиган ётиш вақтини танланг: Америка уйқу тиббиёти академияси мутахассислари катталарга кечаси камида етти соат ухлашни тавсия қилади. Телефон қувватлангани ва овози ёқилганини текширинг.

Сўнг ўзингизга дўстингизга айтадиган гапни айтинг: “Бу битта тонг эди. Эртага бошқаси бўлади.” Саҳобалар чиққан қуёш билан уйғонишди, намоз ўқишди ва йўлларида давом этишди. Сиз ҳам давом эта оласиз.

Эртанги Бомдодга будилник қўйинг ↗

Манбалар

• Sahih al-Bukhari 595 — sunnah.com
• Sahih al-Bukhari 597 — sunnah.com
• Sahih Muslim 681 — sunnah.com
• Sahih Muslim 684 — sunnah.com
• Qur’on 94:5–6 — quran.com
• Neff, 2003 — Self and Identity
• Breines & Chen, 2012 — Personality and Social Psychology Bulletin
• Wohl, Pychyl & Bennett, 2010 — Personality and Individual Differences
• Watson et al., 2015 — Sleep (kattalar uchun tavsiya etilgan uyqu davomiyligi)
• Суратлар: муқова — қуёш чиққандан кейинги Регистон майдони, Самарқанд, Ekrem Canli, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0; жойнамоз — Mian09, Wikimedia Commons, CC0; Кўкбетдан Угом-Чотқол тоғлари — Givte, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.