Бомдоддан кейинги соат
Туриш — ишнинг ярми. Ундан кейинги сокин соат ҳақида суннат, уйқу илми ва одатлар бўйича тадқиқотлар нима дейди.
Тошкентда июннинг энг узун кунларида Бомдод тунги соат учдан сал ўтиб киради, қуёш эса бешга ўн дақиқа қолганда чиқади. Декабрь охирида бу оралиқ қисқароқ, лекин барибир бир соатдан анча кўп. Ҳар тонг намоз билан қуёш чиқиши орасида ҳали ҳеч кимга тегишли бўлмаган бир парча вақт бор.
Кўпчилик Бомдодга туришни қийналиб ўрганади-ю, кейинги ўн дақиқада бу ғалабани бой беради. Намоз тугайди, қўлга телефон олинади, янгиликлар ва чатлар ёпирилади — бир соатдан кейин ўша вақтдан ҳеч нарса қолмайди. Туриш — ишнинг ярми. Иккинчи ярми — ундан кейинги соат.
وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ ٱلشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا
«…Раббингизга ҳамд билан тасбеҳ айтинг, қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин» (маъно таржимаси).
Qur’an 20:130
Пайғамбаримиз ﷺ бу соатни қандай ўтказганлар
Саҳобий Жобир ибн Самурадан бир куни Пайғамбаримиз ﷺ билан кўп ўтирганмисиз, деб сўрашди. Унинг «Саҳиҳи Муслим»да сақланган жавоби айнан шу соатнинг кичик, жонли манзарасидир.
У зот Бомдодни ўқиган жойларидан қуёш чиқмагунча турмас эдилар. Саҳобалар жоҳилият даври ҳақида гаплашиб кулишар, у зот эса табассум қилиб ўтирар эдилар.
— Саҳиҳи Муслим, 670 (маъно таржимаси)
Бу манзарада нима бор-у, нима йўқлигига эътибор беринг. Аллоҳнинг зикри бор, сокинлик бор, самимий суҳбат, ҳатто кулги ҳам бор. Шошилиш йўқ. Бомдоддан кейинги соат кундан қисиб олинмаган — унга алоҳида ўрин берилган.
Бу соат нега бошқаларга ўхшамайди
Кўпчилик учун эрта тонг — куннинг чинакамига ўзига тегишли ягона қисми. Ҳали ҳеч ким қўнғироқ қилмайди. Иш бошланмаган, кун ташвишлари ҳали етиб келмаган. Кейин кун ўз ҳукмини ўтказади; ҳозир эса ўзингиз ҳал қиласиз.
Ёруғлик масаласи ҳам бор. 2013-йилда Колорадо университетида (Боулдер) Кеннет Райт ва ҳамкасблари кўнгиллиларни бир ҳафтага электр чироғисиз саёҳатга олиб чиқишди. Уларнинг ички соати қуёшга мослашди: организмнинг «туни» қуёш ботиши атрофида бошланиб, қуёш чиққандан сўнг тугадиган бўлди, энг кўп силжиганлар эса одатда «бойқуш» бўлганлар эди. Тонгги ёруғлик ички соат (циркад ритм) учун энг кучли сигналлардан биридир.
Демак, Бомдоддан кейинги соат сокин, у сизники, ва у тананинг бутун кунини созлашга ёрдам берадиган илк қуёш нури билан тугайди. Бундай соатни режалаштиришга арзийди.
Бу соат нимага ярайди
Ягона тўғри жавоб йўқ. Аммо битта нотўғри жавоб бор: соатни режасиз қолдириш. Режасиз соат деярли ҳар доим телефонга кетади. Мана уни ўтказишнинг тўртта яхши йўли — ҳаммасини эмас, биттасини танланг.
- Зикр ва Қуръон. Ҳатто ўн дақиқа бўлса ҳам. Бу соатнинг табиий мазмуни шу — юқоридаги оят айнан шу ҳақда.
- Битта оғир иш. Кун бўйи кейинга суриб юрган ишингиз. Тиниқ бош билан, ҳеч ким чалғитмаганда, у кўпинча икки баравар тез битади.
- Қуёш чиқишида сайр. Қуёш кўтарилаётган пайтда ўн беш-йигирма дақиқа ташқарида бўлинг. Ҳаракат, тоза ҳаво ва ички соатингиз кутаётган тонгги ёруғлик — ҳаммаси бирга.
- Сокинлик ва чой. Ҳеч нарса қилмаслик ҳам режа — фақат танланган бўлса. Дераза олдида бир пиёла чой, оила аъзолари уйғоқ бўлса улар билан — қуёшни кутишнинг ажойиб йўли.
Тўрттала ҳолатда ҳам битта амалий усул ёрдам беради: будилникни ўчиргач, телефонни ўзингиз ўтирмайдиган жойга — жавонга, бошқа хонага, экрани пастга қаратиб қўйинг. Хабарлар қуёш чиққандан кейин ҳам жойида туради. Бу соат эса қайтмайди.
Қайтиб ухлаш ҳақида
Намоздан кейин қайтиб ухлаш баъзан эҳтиёж, баъзан эса шунчаки одат. Катталарга одатда бир кечада камида етти соат уйқу керак — бу Америка уйқу тиббиёти академияси ва Уйқу тадқиқотлари жамиятининг 2015-йилги умумий тавсияси. Агар кеч ётган бўлсангиз, Бомдоддан кейин яна ухлаш мағлубият эмас. Фарқ фақат шунда: буни олдиндан қарор қилдингизми ёки шунчаки шундай бўлиб қолдими.
Яна бир йўл бор: кундузи қисқа ухлаб олиш. 2006-йилда Австралиядаги Флиндерс университетида Эмбер Брукс ва Леон Лак қисқа тундан кейинги турли узунликдаги кундузги уйқуни солиштиришди. Ўн дақиқалик уйқу энг тез ва энг узоқ фойда берди. Ўттиз дақиқадан кейин эса одамлар аввал ланж бўлиб қолишди — бу «уйқу инерцияси» дейилади — ва шундан кейингина тетиклашишди.
Кичик одат ва битта жумла
Яхши тонг камдан-кам ҳолларда фақат ирода кучига таянади. У кетма-кетлик билан қурилади: ўша жой, ўша пиёла, ўша дафтар. Буларнинг ҳар бири алоҳида муҳим эмас, лекин биргаликда улар онгингизга «бу вақт мана шунга тегишли» деб айтади.
Психологларда бунинг энг оддий кўриниши учун махсус ном бор: амалга ошириш нияти — «X бўлганда, мен Y ни қиламан» шаклидаги режа. 2006-йилда Питер Голлвитцер ва Паскаль Ширан 94 та тадқиқотни жамлаб, бундай «агар — унда» режалар мақсадга етиш эҳтимолини сезиларли даражада оширишини аниқлашди.
Ўзингизга сабрли бўлинг. Лондон университет коллежида ўтказилган ва 2010-йилда чоп этилган тадқиқотда Филлиппа Лалли янги кундалик одат шакллантираётган 96 кишини кузатди. Ҳаракат автоматик тус олиши учун ўртача 66 кун керак бўлди, оралиқ эса 18 кундан 254 кунгача. Бир кун ўтказиб юбориш эса эришилган натижани йўққа чиқармади.
Агар Сафадан фойдалансангиз, унинг бош экранидаги осмон ҳақиқий қуёшга эргашади — қуёш чиқишига қанча қолганини бир қарашда кўрасиз. Лекин режанинг ўзи сизники ва у бир парча қоғозга сиғади.
Эртага энг қийин қисми — туриш — соат тўртдаёқ ортда қолиши мумкин. Кейинги соатга бугун, ухлашдан олдин ном беринг.
Манбалар
- Sahihi Muslim, 670 — sunnah.com
- Qur’on, 20:130 — quran.com
- Wright va boshq., 2013 — Current Biology
- Watson va boshq., 2015 — kattalar uchun uyqu davomiyligi bo‘yicha AASM/SRS konsensusi
- Brooks va Lack, 2006 — Sleep
- Gollwitzer va Sheeran, 2006 — meta-tahlil
- Lally va boshq., 2010 — European Journal of Social Psychology
- Суратлар: муқова — Dilmurad91, Судочье кўлида қуёш чиқиши, Қорақалпоғистон, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; лавҳдаги Қуръон — Марк Фишер, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0; тонгги сўқмоқ — Дэвид Липер, geograph.org.uk / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
Яна ўқинг
