66 кун: одат аслида қанча вақтда шаклланади

21 кун эмас ва бир тонгни ўтказиб юбориш ҳаммасини бузмайди. Одат илми учинчи кундаги одамга нима дейди.

SМуаллиф Safa jamoasi · 24 сентябр 2026 · 5 дақиқа ўқиш

Тўртинчи тонг. Уч кун кетма-кет Бомдодга турдингиз — уйқусираб, ғурурланиб, ўзингиздан бироз ҳайрон бўлиб. Бугун эса кўзингизни очсангиз, дераза аллақачон ёруғ. Биринчи ўй намоз ҳақида эмас. У шундай: ҳаммасини бузиб қўйдим.

Бу ўй соғлом фикрдек туюлади. Лекин одат қандай шаклланиши ҳақидаги энг яхши тадқиқотга кўра, у шунчаки нотўғри. Бир тонгни ўтказиб юбориш ҳали қурилаётган одатни синдирмайди. Қуйида илм аслида нима дейишини ва нега учинчи кун жуда яхши босқич эканини кўриб чиқамиз.

“21 кун” қаердан чиққан

Одат 21 кунда шаклланади, деган гапни эшитгандирсиз. Бу рақам америкалик пластик жарроҳ Максвелл Мальцнинг 1960 йилда чиққан “Психо-кибернетика” (Psycho-Cybernetics) китобидан келиб чиққан. У беморлари янги юзига кўникиши учун “камида тахминан 21 кун” керак бўлишини сезган ва ўзини кўришдаги бошқа ўзгаришлар ҳам шундай кечса керак, деб тахмин қилган.

Бу жарроҳ хонасидаги кузатув эди, тажриба эмас. Ўн йиллар давомида қайта-қайта айтилавериб, “камида” сўзи тушиб қолди. Афсона секин зарар қилади: 22-куни туриш ҳали ҳам оғир бўлса, одам айбни ўзидан қидиради.

Лондондаги тадқиқот нимани кўрсатди

2010 йилда European Journal of Social Psychology журналида чоп этилган тадқиқотда Лондон университет коллежи олими Филиппа Лалли ва ҳамкасблари 96 нафар кўнгиллига битта янги кундалик ишни танлаб, уни аллақачон қилиб юрган ишига боғлашни таклиф қилишди. Масалан, тушликда бир стакан сув ичиш ёки кечки овқатдан олдин қисқа югуриш.

Ўн икки ҳафта давомида ҳар куни ҳар бир иштирокчи қисқа сўровномага жавоб берди: бу аллақачон ўз-ўзидан бўляптими? Уни ўйламасдан қиляпманми? Психологлар бу ҳолатни автоматизм деб аташади — иш ичингизда баҳс-мунозарасиз ўзи бошланиб кетадиган пайт.

Натижа ўчириб-ёқгичга эмас, эгри чизиққа ўхшарди. Автоматизм дастлабки ҳафталарда тез ўсди, кейин секинлашди, сўнг бир текисликка чиқди. Таҳлил учун маълумоти етарли бўлганларда (96 кишидан 82 таси) бу текисликка етиш учун ўртача (медиана) 66 кун керак бўлди. Лекин оралиқ жуда катта: 18 кундан 254 кунгача. Сув ичишга ўхшаш оддий ишлар, одатда, жисмоний машқдан тезроқ автоматик бўлиб қолган.

Тўртинчи кунда энг муҳим бўлган хулоса эса мана бу. Лалли жамоаси одам бир кунни ўтказиб юборганда нима бўлишини текширди. Бир марта ўтказиб юбориш жараёнга сезиларли таъсир қилмади. Эгри чизиқ бироз пасайди-ю, давом этди. Одатни сақланган кўп кунлар қурди, ўтказиб юборилган битта кун уни бузмади.

Бир неча ҳалол изоҳ. Бу битта тадқиқот, иштирокчилар кўп эмас ва улар ўзларини ўзлари баҳолаган. Баъзилари ўн икки ҳафта ичида текисликка умуман чиқмаган. 66 эса ўртача рақам, ваъда эмас. Тонг отмасдан туриш сув ичишдан қийинроқ, шунинг учун сизда кўпроқ вақт кетса, бу мағлубият эмас — маълумотлар айнан шуни кутишни айтади.

Одат ирода кучида эмас, муҳитда яшайди

Жанубий Калифорния университети психологи Венди Вуд бутун фаолиятини шу саволга бағишлаган. 2002 йилги кундалик тадқиқотида у ҳамкасблари билан талабалардан ҳар соатда нима қилаётганини ёзиб боришни сўраган. Уларнинг хатти-ҳаракатларининг тахминан 43 фоизи деярли ҳар куни бир жойда такрорланган — ва бу ишларни қилаётганда одамлар одатда бошқа нарса ҳақида ўйлашган.

Вуднинг хулосаси: одат — бу ишора (жой, вақт, олдинги ҳаракат) билан жавоб ўртасидаги боғлиқлик ва уни такрор мустаҳкамлайди. Мотивация жараённи бошлаб беради, лекин уни барқарор ишора олиб боради. Бу яхши хабар. Эрталаб соат 4:30 да илҳом ҳис қилишингиз шарт эмас. Ҳар сафар бир жойда бир хил биринчи қадам керак, холос.

Немис психологи Петер Голлвитцер бундай боғлиқликни атайлаб қуришнинг оддий усулини топган. У буни амалга ошириш нияти деб атаган: “Агар X ҳолат юз берса, унда мен Y ни қиламан” шаклидаги режа. 2006 йилда у Паскаль Ширан билан 8 000 дан ортиқ иштирокчи қатнашган 94 та тадқиқотни умумлаштириб, шундай режа тузганлар шунчаки ният қилганларга қараганда мақсадга сезиларли даражада кўпроқ эришганини кўрсатган.

Бомдод учун бир нечта “агар — унда” режаси мана бундай бўлиши мумкин:

• Агар соат 22:30 бўлса, унда телефонни ётоқхонадан ташқарида қувватлашга қўяман.
• Агар будилник жирингласа, унда бирор нарса ҳақида ўйлашдан олдин ўтириб, икки оёғимни полга қўяман.
• Агар оёғим полда бўлса, унда таҳорат олиш учун тўғри жўмракка бораман.
• Агар намозни тугатган бўлсам, унда телефонни олишдан олдин яна бир дақиқа ўтираман.

Оз бўлса ҳам, доимий

Автоматизмни ҳеч ким ўлчамасидан анча олдин Пайғамбар ﷺ қайси амал узоқ давом этишини баён қилган. Бу ривоят энг ишончли икки ҳадис тўпламида келтирилган:

“Аллоҳ таолога энг суюкли амаллар — оз бўлса ҳам, энг доимий бўлганларидир.” (маъно таржимаси)

— Саҳиҳ ал-Бухорий 6464; Саҳиҳ Муслим 783, Оиша онамиздан ривоят

Муслимдаги ривоятда Оиша онамиз розияллоҳу анҳо бирор амални бошласа, уни давом эттиргани ҳам қўшимча қилинган. Урғу ажойиб: қаҳрамонона бир кеча эмас, эртага яна қилинадиган кичик амал. Бир йил давомида деярли ҳар тонг вақтида ўқилган икки ракат Бомдод бир ҳафтадан кейин ташлаб кетилган улкан режадан қимматлироқ.

Шу сабабли Сафадаги давомийликда 66 кунлик босқич бор. Бу марра чизиғи эмас — 66-куни ҳеч қандай мўъжиза бўлмайди, — балки шу тадқиқотга камтарона ишора: бу пайтга келиб кўпчилик учун Бомдодга туриш кураш эмас, балки ўзининг бир қисмига айлана бошлайди.

3-кун, 30-кун, 66-кун

Агар эгри чизиқ тўғри бўлса, тахминан қуйидагини кутиш мумкин. Дастлабки ҳафталар асосан зўр бериш: будилникка, режага, сабабга таянасиз. Ўрталарда майда нарсалар ўзгаради — ўзингиз билан камроқ баҳслашасиз ёки будилникдан бир дақиқа олдин уйғонасиз. Кейинроқ “турайми-йўқми?” деган савол шунчаки берилмай қўяди.

Биронта ёмон тонг бу босқичларнинг бирортасини ҳам ўчириб юбормайди. Касаллик, сафар, чақалоқ, кечгача қолган меҳмонлар — ҳаёт аралашаверади. Лалли маълумотлари кўрсатишича, ипни қайта қўлга олсангиз, у узилишларга бардош беради.

Манбалар

• Lally, van Jaarsveld, Potts va Wardle, 2010 — How are habits formed, European Journal of Social Psychology
• Maksvell Malts, Psycho-Cybernetics (1960) — umumiy ma’lumot
• Wood, Quinn va Kashy, 2002 — Habits in everyday life, Journal of Personality and Social Psychology
• Gollwitzer va Sheeran, 2006 — Implementation intentions and goal achievement, Advances in Experimental Social Psychology
• Sahih al-Buxoriy 6464 — sunnah.com
• Sahih Muslim 783 — sunnah.com
• Суратлар: муқова — Sergei Gussev, Wikimedia Commons, CC BY 4.0; ўрмон сўқмоғи — Acabashi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Минор масжиди муқарнаслари — Ҳумоюн Меҳридинов, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.